प्राक्कथन तथा ग्रन्थ परिचय
अष्टावक्र गीताको ऐतिहासिक, आध्यात्मिक तथा दार्शनिक पृष्ठभूमि

अष्टावक्र गीताको ऐतिहासिक, आध्यात्मिक तथा दार्शनिक पृष्ठभूमि
अध्याय तथा श्लोकहरू:
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
१. अष्टावक्र गीता के हो?
अष्टावक्र गीता (जसलाई अष्टावक्र संहिता पनि भनिन्छ) सनातन हिन्दु दर्शनको केवलाद्वैत वेदान्त परम्पराको सर्वोच्च, प्रत्यक्ष र अद्वितीय ग्रन्थ हो। यस ग्रन्थमा कुनै लामो कर्मकाण्ड, अनुष्ठान, पूजा-विधि, वा जटिल हठयोगको वर्णन छैन। यसले कुनै मध्यस्थता बिना सिधै मानव चेतना र परमसत्यको साक्षात्कार गराउँछ।
जहाँ अन्य शास्त्रहरूले लामो अभ्यास र जन्म-जन्मान्तरको साधनापछि मोक्ष मिल्ने आशा देखाउँछन्, त्यहाँ अष्टावक्र गीताको एक मात्र क्रान्तिकारी उद्घोष छ:
२. ऐतिहासिक तथा आध्यात्मिक प्रसङ्ग (अष्टावक्र र राजा जनक)
यस ग्रन्थको संवाद मिथिलाका चक्रवर्ती राजा जनक र महान् ब्रह्मज्ञानी महर्षि अष्टावक्र बीचको हो।
"म त ब्रह्मज्ञानीहरूको सभा होला भनेर आएको थिएँ, तर यहाँ त केवल छालाको रङ र हाड-छाला मात्र चिन्ने चर्मकारहरू (चमार) मात्र रहेछन्!"
यो सुनेर राजा जनक लज्जित हुनुभयो र अष्टावक्रको वास्तविक ज्ञानको गहिराइ बुझेर उहाँलाई सर्वोच्च गुरुका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो।
३. भगवद्गीता र अष्टावक्र गीता बीचको भिन्नता
४. अष्टावक्र दर्शनका तीन महा-स्तम्भ
साक्षी भाव (The Witness Consciousness):
तिमी शरीर, मन वा बुद्धि होइनौ। तिमी न त कर्ता हौ, न त कुनै कर्मको भोक्ता नै। तिमी त यी सम्पूर्ण दृश्य, भाव, सुख र दुःखलाई देख्ने केवल तटस्थ 'साक्षी' (द्रष्टा) हौ।
अधुनैव मुक्ति (Instant Liberation Here & Now):
मुक्ति भविष्यको कुनै गन्तव्य होइन। मुक्ति वर्तमानको विश्राम हो। जब तिमीले यो शरीरसँगको मनोगत तादात्म्य तोडेर आफ्नै चैतन्यमा विश्राम लिन्छौ, मुक्ति अहिल्यै उपलब्ध हुन्छ।
जगतको भान (The World as an Appearance):
जसरी महासागरमा तरंगहरू उठ्छन् र मेटिन्छन्, तर महासागर सधैँ शान्त रहन्छ; त्यसैगरी यो सम्पूर्ण चराचर जगत तिम्रै अनन्त आत्म-महासागरमा उठेको एउटा लहर मात्र हो।
५. यस ग्रन्थलाई कसरी अध्ययन गर्ने?
यस ग्रन्थलाई कुनै बौद्धिक तर्क वा केवल सूचनाको रूपमा पढ्न सकिँदैन। यसको प्रत्येक श्लोक विचार गर्नका लागि होइन, मौन हुनका लागि हो।