प्राक्कथन तथा ग्रन्थ परिचय

१. अष्टावक्र गीता के हो?

अष्टावक्र गीता (जसलाई अष्टावक्र संहिता पनि भनिन्छ) सनातन हिन्दु दर्शनको केवलाद्वैत वेदान्त परम्पराको सर्वोच्च, प्रत्यक्ष र अद्वितीय ग्रन्थ हो। यस ग्रन्थमा कुनै लामो कर्मकाण्ड, अनुष्ठान, पूजा-विधि, वा जटिल हठयोगको वर्णन छैन। यसले कुनै मध्यस्थता बिना सिधै मानव चेतना र परमसत्यको साक्षात्कार गराउँछ।

जहाँ अन्य शास्त्रहरूले लामो अभ्यास र जन्म-जन्मान्तरको साधनापछि मोक्ष मिल्ने आशा देखाउँछन्, त्यहाँ अष्टावक्र गीताको एक मात्र क्रान्तिकारी उद्घोष छ:

"तिमी अहिले नै, यसै क्षण मुक्त छौ— केवल आफूलाई शरीर सम्झने भ्रमबाट ब्युँझनु पर्छ।"

२. ऐतिहासिक तथा आध्यात्मिक प्रसङ्ग (अष्टावक्र र राजा जनक)

यस ग्रन्थको संवाद मिथिलाका चक्रवर्ती राजा जनक र महान् ब्रह्मज्ञानी महर्षि अष्टावक्र बीचको हो।

• अष्टावक्रको जन्म र रूप: अष्टावक्र आफ्नी आमाको गर्भमै छँदा वेद मन्त्रहरूको शुद्ध उच्चारण सुन्ने गर्दथे। पिता कहोड़ले गलत उच्चारण गर्दा गर्भबाटै सच्याइदिएका कारण क्रोधित पिताको श्रापले उहाँको शरीरका आठ अङ्ग बाङ्गाटिङ्गा (अष्ट-वक्र) हुन पुगेका थिए। बाहिरी शरीर जस्तोसुकै भए पनि उहाँ बाल्यकालमै आत्मज्ञानको शिखरमा पुग्नुभएको थियो।
• जनकको राजसभा र पण्डितहरूको हाँसो: जब बालक अष्टावक्र राजा जनकको विद्वत्सभामा प्रवेश गर्नुभयो, उहाँको अनौठो र बाङ्गो शरीर देखेर सभाका पण्डितहरू हाँसे। अष्टावक्रले पनि ठूलो स्वरमा हाँस्दै भन्नुभयो:
  "म त ब्रह्मज्ञानीहरूको सभा होला भनेर आएको थिएँ, तर यहाँ त केवल छालाको रङ र हाड-छाला मात्र चिन्ने चर्मकारहरू (चमार) मात्र रहेछन्!"
  यो सुनेर राजा जनक लज्जित हुनुभयो र अष्टावक्रको वास्तविक ज्ञानको गहिराइ बुझेर उहाँलाई सर्वोच्च गुरुका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो।

३. भगवद्गीता र अष्टावक्र गीता बीचको भिन्नता

• श्रीमद्भगवद्गीता: अर्जुन युद्धको मैदानमा कर्तव्य-विमूढ र शोकमग्न थिए। त्यसैले भगवान् श्रीकृष्णले कर्मयोग, भक्तियोग, र ध्यानयोग सिकाउँदै क्रमशः ज्ञानको उच्च अवस्थामा पुर्‍याउनुभयो। यो संसारी मानिसका लागि दैनिक जीवन जिउने कला हो।
• अष्टावक्र गीता: राजा जनक कुनै युद्ध वा शोकमा थिएनन्। उनी संसारका सारा भोग र वैभव भोगिसकेर पूर्ण वैराग्यको अवस्थामा पुगेका शुद्ध मुमुक्षु थिए। त्यसैले अष्टावक्रले कुनै साधनाको सिँढी नचढाई सिधै शिखरमा पुर्‍याइदिनुभयो। यो साधकहरूका लागि होइन, सिधै 'सिद्ध' स्वरूपको पहिचान हो।

४. अष्टावक्र दर्शनका तीन महा-स्तम्भ

1. साक्षी भाव (The Witness Consciousness):
   तिमी शरीर, मन वा बुद्धि होइनौ। तिमी न त कर्ता हौ, न त कुनै कर्मको भोक्ता नै। तिमी त यी सम्पूर्ण दृश्य, भाव, सुख र दुःखलाई देख्ने केवल तटस्थ 'साक्षी' (द्रष्टा) हौ।

2. अधुनैव मुक्ति (Instant Liberation Here & Now):
   मुक्ति भविष्यको कुनै गन्तव्य होइन। मुक्ति वर्तमानको विश्राम हो। जब तिमीले यो शरीरसँगको मनोगत तादात्म्य तोडेर आफ्नै चैतन्यमा विश्राम लिन्छौ, मुक्ति अहिल्यै उपलब्ध हुन्छ।

3. जगतको भान (The World as an Appearance):
   जसरी महासागरमा तरंगहरू उठ्छन् र मेटिन्छन्, तर महासागर सधैँ शान्त रहन्छ; त्यसैगरी यो सम्पूर्ण चराचर जगत तिम्रै अनन्त आत्म-महासागरमा उठेको एउटा लहर मात्र हो।

५. यस ग्रन्थलाई कसरी अध्ययन गर्ने?

यस ग्रन्थलाई कुनै बौद्धिक तर्क वा केवल सूचनाको रूपमा पढ्न सकिँदैन। यसको प्रत्येक श्लोक विचार गर्नका लागि होइन, मौन हुनका लागि हो।

• श्लोक पढिसकेपछि केही क्षण आँखा चिम्लिएर त्यसको अर्थलाई आफ्नो अन्तस्करणमा गुञ्जिन दिनुहोस्।
• यस पुस्तकमा २० अध्याय र २९८ श्लोकहरू छन्। हामी अध्याय १ का प्रारम्भिक श्लोकहरू बाट यो महा-यात्रा आरम्भ गर्दैछौँ।