अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 73

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते। निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः॥ ७३॥

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate | nirmamo nirahaṃkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ || 73 ||

नेपाली भावार्थ

बुद्धि (महत्तत्त्व) सम्म फैलिएको यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड केवल मायाको मिथ्या खेल (प्रपञ्च) मात्र हो भन्ने जानेर, 'मेरो' भन्ने ममतारहित, 'म' भन्ने अहंकाररहित र सम्पूर्ण कामनाहरूबाट मुक्त भएको आत्मज्ञानी पुरुष संसारको माझमा परम प्रकाशसाथ सुशोभित हुन्छ।

English Translation

Recognizing that this entire universe extending up to the intellect is mere illusion (Maya) revolving like a phantom, the wise sage, free from 'mine', free from 'I', and devoid of all desire, shines in supreme glory.

सार संक्षेप: यो संसार बुद्धिको भ्रम मात्र हो। जसले 'म' (अहंकार) र 'मेरो' (ममता) को जालो तोड्यो, र जसका भित्र कुनै कामना बाँकी छैन, ऊ संसारको कोलाहलमा पनि पूर्ण शुद्ध र महिमामय भएर चम्किरहन्छ।

१. 'बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते'

वेदान्तमा 'विवर्त' को गहिरो अर्थ छ:

  • विवर्त भनेको वास्तविक रूपमा नबदलिईकन केवल भ्रमवश अर्कै देखिनु हो— जस्तै डोरी सर्प जस्तो देखिनु, वा सुन गहना जस्तो देखिनु।
  • हाम्रो भौतिक शरीर मात्र होइन, हाम्रो मन र बुद्धि समेत प्रकृतिकै मायाको खेल हो (बुद्धिपर्यन्तसंसारे)।
  • जबसम्म मानिसले बुद्धिका विचारहरूलाई 'मेरो' ठान्दछ, तबसम्म ऊ मायाको भँवरमा घुमिरहन्छ।
  • ज्ञानीले जान्दछ: बुद्धि पनि दृश्य हो, संसार पनि दृश्य हो; म त केवल यी सबैलाई प्रकाशित गर्ने असङ्ग चैतन्य हुँ।

२. तीन परम मुक्ति-अवस्था: निर्मम, निरहंकार, निष्काम

ज्ञानीको आन्तरिक सौन्दर्य यी तीन शब्दमा छ:

  1. निर्ममः (Free from 'Mine'): कुनै घर, धन, परिवार वा वस्तुमा उसको 'मेरो' भन्ने स्वामित्वको ग्रन्थी हुँदैन। ऊ सबैलाई परमात्माको सम्पत्ति सम्झन्छ।
  2. निरहंकारः (Free from 'I'): म कर्ता हुँ, म विशेष हुँ भन्ने अहंकार सकिएको हुन्छ।
  3. निष्कामः (Free from Desire): जब 'म' र 'मेरो' नै छैन भने कामना कसका लागि उठ्ने?
    यस्तो महापुरुष जहाँ बस्छ, त्यो स्थान तीर्थ बन्दछ; ऊ 'शोभते बुधः'— परमानन्दमा चम्किरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा ममता र अहंकार त्याग्ने सूत्र

  • 'यो मेरो हो' भन्नुको साटो 'यो मलाई केही समयका लागि सम्हाल्न दिइएको उपहार हो' भन्ने भाव राख्नुहोस्।
  • आफ्नो अहंकारलाई अरूसँग तुलना गरेर फुलाउने बानी त्याग्नुहोस्।
  • कामनाको अन्त्य नै स्वतन्त्रताको प्रारम्भ हो भन्ने बुझेर सन्तोषमा बाँच्न सिक्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"न म केही हुँ, न मेरो केही छ; सबै मायाको क्षणिक खेल हो, म त केवल यी सबैभन्दा पर रहेको नित्य साक्षी ब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):