अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 12

अहो अहं नमो मह्यमेकोऽहं देहवानपि। क्वचिन्न गन्ता नागन्ता व्याप्य विश्वमवस्थितः॥ १२ ॥

aho ahaṁ namo mahyam eko'haṁ dehavān api | kvacin na gantā nāgantā vyāpya viśvam avasthitaḥ || 12 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! कस्तो आश्चर्य, म आफैँलाई नमस्कार गर्दछु! शरीरमा रहेको जस्तो देखिए तापनि म एक अद्वितीय आत्मा हुँ; म न कतै जान्छु, न कतैबाट आउँछु; किनकि म सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई व्याप्त गरेर सधैं आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु!

English Translation

Oh, wonder of wonders! Salutations to myself! Even though I appear to have a body, I am the One non-dual Self. I neither go anywhere nor come from anywhere, for I abide eternally, pervading the entire cosmos!

सार संक्षेप: आउने र जाने केवल शरीर, सास र विचारको धर्म हो। सर्वव्यापी आकाश जस्तै फैलिएको आत्मा कतै आउँदैन र कतै जाँदैन।

१. गतिहीन र सर्वव्यापी चेतना (The Motionless Omnipresent Witness)

हामी सोच्दछौं— "म काठमाडौंबाट पोखरा गएँ," वा "म पृथ्वीबाट स्वर्ग वा परलोक जानेछु।"
तर राजा जनक सोध्नुहुन्छ:

"वास्तवमा हिँडेको कसले हो? शरीरले कि आत्माले?"

गाडी गुड्छ, तर गाडीभित्रको खाली आकाश गुड्दैन। बादलहरू आकाशमा दौडन्छन्, तर आकाश कतै जाँदैन।
त्यस्तै:

  • शरीर बाल्यकालबाट यौवन हुँदै वृद्धावस्थामा पुग्छ।
  • मन सुख र दुःखका अनेकौँ विचारहरूमा दौडन्छ।
  • तर यी सबैलाई हेर्ने भित्री चेतना आफ्नै ठाउँमा अचल, स्थिर र सर्वत्र व्याप्त छ।

२. 'क्वचिन्न गन्ता नागन्ता' — जन्म र पुनर्जन्मको रहस्य

अद्वैत वेदान्त अनुसार जन्म हुनु भनेको नयाँ आत्मा आउनु होइन, र मृत्यु हुनु भनेको आत्मा जानु होइन।
घैँटो फुट्दा घैँटोभित्रको आकाश कतै जाँदैन, त्यो महा-आकाशसँग पहिले नै एक थियो, केवल माटोको सिमाना भत्किएको मात्र हो।
त्यस्तै, जब देहाभिमानको घैँटो फुट्छ, तब थाहा हुन्छ कि म त कहिल्यै कतै गएकै थिइनँ, म त सधैं सर्वत्र व्याप्त परब्रह्म नै हुँ।

३. साधकका लागि आध्यात्मिक सन्देश

सत्यको खोजीमा कतै जंगल, गुफा वा टाढाको तीर्थ धाउनु पर्दैन। आफू जहाँ छौ, त्यहीँ स्थिर भएर हेर— तिमी पहिलेदेखि नै सबै ठाउँमा उपस्थित छौ।
आउने र जाने भ्रम समाप्त भएपछि उत्पन्न हुने शान्ति नै साँचो मोक्ष हो।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):