अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 10

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा। न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ॥ १० ॥

yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā | na ca jñānī na vā yogī kevalaṁ duḥkhabhāg asau || 10 ||

नेपाली भावार्थ

जसको मनमा 'म मुक्त भइसकेको छु' भनेर मोक्षको पनि अहङ्कार छ र शरीरप्रति 'यो मेरो शरीर हो' भन्ने ममता कायमै छ, त्यो व्यक्ति न त ज्ञानी हो, न त योगी नै—ऊ त केवल दुःख भोगिरहने एक भ्रमित संसारी जीव मात्र हो।

English Translation

He who harbors egoic pride even concerning liberation ('I am liberated'), and likewise retains possessiveness towards the body ('this is my body'), is neither an enlightened knower (jnani) nor a yogi. He is merely a bearer of misery.

सार संक्षेप: 'म मुक्त भएँ' भन्नु पनि सूक्ष्म अहङ्कार नै हो, र शरीरलाई 'मेरो' भन्नु अज्ञान हो। जबसम्म 'म' र 'मेरो' को गन्ध बाँकी रहन्छ, तबसम्म मानिस केवल दुःखको भागीदार बनिरहन्छ।

१. अध्यात्मको सबैभन्दा सूक्ष्म पासो: 'मोक्षको अहङ्कार'

सांसारिक मानिसलाई धन, रूप, पद वा कुलको घमण्ड हुन्छ। त्यो स्थूल अहङ्कार हो।
तर साधक जब साधना गर्छ, शास्त्र पढ्छ र केही ध्यानको अनुभव पाउँछ, तब उसको मनमा एउटा नयाँ र खतरनाक अहङ्कार उम्रन्छ:

  • "म अरू जस्तो संसारी होइन, म त ज्ञानी भएँ!"
  • "म त मुक्त पुरुष भइसकेको छु!"

अष्टावक्र यहाँ सिधै तरबार प्रहार गर्नुहुन्छ: 'यस्याभिमानो मोक्षेऽपि...'
यदि तिमीलाई 'म मुक्त भएँ' भन्ने घमण्ड छ भने तिमी अझै बन्धनमै छौ! किनभने जहाँ 'म' छ, त्यहाँ मुक्ति असम्भव छ। मुक्ति 'तिम्रो' हुँदैन, मुक्ति 'तिमीबाट' (अहंकारबाट) हुन्छ!

२. देहाभिमान र ममताको परीक्षण

कतिपय मानिसहरू मुखले ठूला-ठूला वेदान्तका कुरा गर्छन्—"म त ब्रह्म हुँ, संसार मिथ्या हो।"
तर यदि कसैले एउटा सानो गाली दियो, वा शरीरमा सामान्य रोग लाग्यो, वा शरीरको अपमान भयो भने उनीहरू क्रोधले आगो हुन्छन्!
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
यदि शरीरप्रति अझै 'ममता' (यो मेरो शरीर हो, यसलाई केही हुनुहुँदैन) कायमै छ भने, तिम्रो ज्ञान केवल ओठको ज्ञान हो, हृदयको होइन।

३. न ज्ञानी, न योगी: केवल दुःखभाक्

यस्तो पाखण्ड गर्ने व्यक्ति:

  • न त साँचो ज्ञानी हो, किनकि उसले आत्माको अद्वैत सत्य बुझेकै छैन।
  • न त साँचो योगी हो, किनकि उसको चित्तको वृत्ति निरोध भएकै छैन।
    ऊ त केवल आफ्नै अहंकारले सिर्जना गरेको भ्रममा बाँचेर अन्ततः दुःख र शोक भोग्न बाध्य हुन्छ।

साँचो मुक्ति त्यो हो जहाँ 'म' र 'मेरो' दुवै पूर्ण रूपले अनन्त चैतन्यमा विलीन भइसकेका हुन्छन्।

मनन सूत्र:
"मुक्ति 'मेरो' हुँदैन, अहंकार समाप्त हुनु नै मुक्ति हो; जब 'म' मेटिन्छ, तब केवल अनन्त परमात्मा बाँकी रहन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):