अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 36

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा। धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः॥ ३६॥

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā | dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ || 36 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मानिसले हठपूर्वक गरिने अभ्यास रूपी कर्महरूद्वारा कहिल्यै मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैन। तर धन्य भाग्यवान् पुरुष भने केवल आत्मतत्वको यथार्थ ज्ञान (विज्ञान) हुनासाथ तुरुन्तै सबै विकारहरूबाट मुक्त भएर अपरिवर्तनीय रूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

The deluded fool does not attain liberation through the action of repetitive spiritual practices; but the blessed sage, merely by direct knowledge of the Self, abides eternally liberated and changeless.

सार संक्षेप: मोक्ष कुनै कर्मको फल होइन, किनकि कर्मले बनाएको वस्तु कर्मकै नियमले नासिन्छ। मोक्ष त आफ्नो नित्यसिद्ध स्वरूपलाई जान्नु मात्र हो, जुन केवल विवेक र विज्ञानद्वारा तुरुन्तै अनुभव हुन्छ।

१. कर्म र ज्ञानको मूलभूत भिन्नता

वेदान्त दर्शनको यो आधारभूत नियम हो:

  • कर्मसाध्य वस्तु अनित्य हुन्छ: यदि तपस्या, मन्त्र वा अभ्यास गरेर मोक्ष बनाउन सकिन्थ्यो भने, त्यो मोक्ष पनि एकदिन समाप्त हुनेथियो (जस्तै स्वर्गको भोग सकिएपछि फेरि मत्र्यलोकमा खस्नुपर्छ)।
  • ज्ञानसाध्य वस्तु नित्य हुन्छ: अन्धकारलाई हटाउन लाठीले हिर्काउनु पर्दैन; केवल एउटा सानो बत्ती बाल्नु पर्छ। बत्ती बाल्नासाथ हजारौं वर्ष पुरानो अन्धकार एक सेकेन्डमै हराउँछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: अज्ञानी मानिस 'अभ्यासरूपिणा कर्मणा' अर्थात् ध्यान, जप र आसनको कसरत गरेर मुक्ति पाउन खोज्छ। तर ती सबै क्रियाहरू शरीर र मनको तहमा हुन्छन्, आत्मा त ती सबैभन्दा पर छ।

२. 'धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः'

  • धन्यः: संसारमा ती विरला महापुरुषहरू मात्र धन्य हुन् जसलाई गुरुको कृपा र आफ्नै सूक्ष्म विवेकले यो कुरा स्पष्ट हुन्छ।
  • विज्ञानमात्रेण: केवल यथार्थ बोध— 'म कर्ता होइन, म त साक्षी हुँ।' यो बोध हुनासाथ कुनै क्रिया बाँकी रहँदैन।
  • अविक्रियः: ऊ निर्विकार रहन्छ। उसका शरीरमा श्वास चल्छ, आँखाले देख्छ, तर उसको आत्मामा न कुनै हलचल हुन्छ, न विकार।

३. साधकका लागि जीवनोपयोगी पाठ

  • अभ्यासलाई ज्ञानको विकल्प नबनाउनुहोस्। अभ्यासले मनलाई शान्त बनाउन मद्दत गर्छ, तर मुक्ति केवल आत्मबोधबाट मात्र हुन्छ।
  • 'मैले धेरै साधना गरें' भन्ने साधनाको अहंकारबाट मुक्त हुनुहोस्।
  • आफ्नो स्वरूपलाई अहिले नै सिद्ध र पूर्ण अनुभव गर्नुहोस्; भविष्यमा केही बन्ने तृष्णा नै बन्धन हो।

मनन सूत्र:
"कर्मले मलाई बाँध्न पनि सक्दैन, मुक्त गर्न पनि सक्दैन; म त केवल सत्यलाई जान्ने बित्तिकै नित्यमुक्त अविकारी आत्मस्वरूप हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):