अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 19

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवास्मिञ्शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः॥ १९ ॥

yathaivādarśa-madhyasthe rūpe'ntaḥ paritas tu saḥ | tathaivāsmiñ śarīre'ntaḥ paritaḥ parameśvaraḥ || 19 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बको भित्र र बाहिर चारैतिर स्वयं ऐना नै व्याप्त हुन्छ (ऐनाबिना प्रतिबिम्बको कुनै छुट्टै अस्तित्व हुँदैन); त्यसैगरी यो भौतिक शरीरको भित्र र बाहिर चारैतिर साक्षात् परमेश्वर (परमात्मा) नै पूर्ण रूपमा व्याप्त हुनुहुन्छ।

English Translation

Just as a mirror exists both inside and outside the reflection seen within it, so the Supreme Lord exists both inside and outside this body.

सार संक्षेप: भगवान् कतै टाढा वैकुण्ठ वा कैलाशमा मात्र होइन; तिम्रो शरीरको भित्र, बाहिर र प्रत्येक कण-कणमा साक्षात् परमेश्वर नै परिपूर्ण हुनुहुन्छ।

१. ऐना र प्रतिबिम्बको अद्भुत दृष्टान्त

अष्टावक्रले परमात्मा र जीवको सम्बन्धलाई बुझाउन 'आदर्श' (ऐना/दर्पण) को सुन्दर उदाहरण दिनुभएको छ:

  • जब तिमी ऐना अगाडि उभिन्छौ, ऐनाभित्र तिम्रो प्रतिबिम्ब देखिन्छ।
  • त्यो प्रतिबिम्ब के हो? प्रतिबिम्बलाई छुँदा तिमीले के भेट्छौ? के त्यहाँ साँच्चै कुनै मान्छे छ? छैन! त्यहाँ त केवल ऐना नै छ।
  • त्यो प्रतिबिम्बको भित्र पनि ऐना छ, बाहिर पनि ऐना छ, र त्यो बनेकै ऐनाबाट हो।
  • यदि ऐना हटाइदिने हो भने प्रतिबिम्बको कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व बाँकी रहँदैन।

२. शरीरको भित्र र बाहिर परमेश्वर नै हुनुहुन्छ

त्यसैगरी यो शरीर र संसार एउटा प्रतिबिम्ब जस्तै हो।

  • अज्ञानी मानिस सोच्छ— "भगवान् मेरो शरीरभित्र कतै सानो मुटुमा बस्नुभएको छ" वा "म मरेपछि मात्र भगवान् भेट्न जान्छु।"
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'अन्तः परितः परमेश्वरः'
  • परमात्मा तिम्रो मुटुभित्र पनि हुनुहुन्छ, तिम्रो छालाभन्दा बाहिर पनि हुनुहुन्छ, तिम्रो श्वास-प्रश्वासमा पनि हुनुहुन्छ र यो सम्पूर्ण अन्तरिक्षमा पनि हुनुहुन्छ।
  • जसरी माटोको भाँडोको भित्र पनि माटो हुन्छ र बाहिर पनि माटो हुन्छ, त्यसैगरी तिमी परमात्माको अनन्त महासागरभित्र पौडी खेलिरहेका छौ।

३. भय र एक्लोपनको अन्त्य

जब तिमीलाई बोध हुन्छ कि परमेश्वर तिम्रो बाहिर र भित्र चारैतिर विद्यमान हुनुहुन्छ:

  • तिमी कहिल्यै एक्लो अनुभव गर्दैनौ।
  • तिमीलाई कुनै कुराको भय रहँदैन।
  • तिमीले देख्ने हरेक प्राणी, रुख, बिरुवा, ढुङ्गा-माटोमा केवल त्यही एउटै परमेश्वरको अनुपम उपस्थिति अनुभव हुन्छ।

मनन योग्य विचार:
"तिमी भगवान् खोज्न मन्दिर-मस्जिद धाउनु पर्दैन। आँखा खोलेर हेर, बाहिर उहाँ नै हुनुहुन्छ; आँखा चिम्लिएर हेर, भित्र पनि उहाँ नै हुनुहुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):