अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 19

मा सङ्कल्पविकल्पाभ्यां चित्तं क्षोभय चिन्मय। उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्वात्मन्यानन्दविग्रहे॥ १९ ॥

mā saṅkalpavikalpābhyāṁ cittaṁ kṣobhaya cin-maya | upaśāmya sukhaṁ tiṣṭha svātmany ānandavigrahe || 19 ||

नेपाली भावार्थ

हे विशुद्ध चैतन्य स्वरूप जनक! अनेक प्रकारका संकल्प (चाहना) र विकल्प (शङ्का-उपशङ्का) हरू जन्माएर आफ्नो चित्तलाई व्यर्थै अशान्त र विचलित नबनाऊ! पूर्ण शान्त भएर साक्षात् आनन्दकै स्वरूप रहेको आफ्नै आत्माभित्र परम सुखपूर्वक विश्राम लेऊ!

English Translation

O embodiment of Consciousness, do not agitate your mind with intentions, plans, and conceptual doubts! Becoming utterly peaceful, abide happily in your own Self, which is the very embodiment of supreme Bliss!

सार संक्षेप: मनलाई अशान्त बनाउने मुख्य डाँकु हाम्रै संकल्प र विकल्पहरू हुन्— 'यो गर्छु, त्यो गर्छु, यस्तो भयो भने के होला?' यी सबै मानसिक योजनाहरू रोकेर आफ्नै आनन्दमय आत्मामा विश्राम लिनु नै सच्चा ध्यान हो।

१. 'सङ्कल्पविकल्प' — अशान्तिको कारखाना

मन के हो?
वेदान्त भन्छ: "संकल्प-विकल्पात्मकं मनः।"
मन भनेकै विचारहरूको कारखाना हो:

  • संकल्प (Intention/Craving): "म यो किन्छु, म त्यहाँ जान्छु, म ठूलो मानिस बन्छु।"
  • विकल्प (Doubt/Anxiety): "यो काम भएन भने के होला? उसले धोका दियो भने के गर्ने?"

जबसम्म यो कारखाना चल्छ, तबसम्म चित्तमा ज्वारभाटा उठिरहन्छ। मानिस न सुत्न सक्छ, न शान्त बस्न सक्छ।

सद्गुरु अष्टावक्रको सीधा आज्ञा छ:

"मा क्षोभय! बन्द गर यो व्यर्थको कारखाना! आफ्नै चित्तलाई किन दिनरात चिथोर्छौ?"

२. 'स्वात्मन्यानन्दविग्रहे' — आनन्दको मूर्ति

हामी आनन्द खोज्न कहाँ जान्छौं?

  • सिनेमा हल, रेस्टुरेन्ट, पहाड, समुद्र, वा अर्काको प्रशंसामा।
    तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
    तिमी बाहिर आनन्द खोज्दै हिँड्ने भिखारी होइनौ; तिम्रो आफ्नै आत्मा 'आनन्दविग्रह' (साक्षात् आनन्दको घन स्वरूप / Embodiment of Bliss) हो!

जसरी:

  • चिनीलाई गुलियो बनाउन कुनै गुड थप्नु पर्दैन।
  • सूर्यलाई उज्यालो बनाउन कुनै मैनबत्ती बाल्नु पर्दैन।
    त्यसैगरी तिम्रो आत्मा स्वयं आनन्द हो। केवल विचारको धुलो पन्छाउनासाथ त्यो आनन्द स्वतः प्रकट हुन्छ।

३. 'उपशाम्य सुखं तिष्ठ' — विश्रामको मन्त्र

  • कुनै नयाँ काम गर्नु पर्दैन।
  • केवल विचारहरूको दौड रोक्नुहोस्।
  • शान्त हुनुहोस् (उपशाम्य)।
  • र आफ्नै भित्री शान्तिमा बसिदिनुहोस् (सुखं तिष्ठ)।

मनन सूत्र:
"संकल्प र विकल्पले मनलाई नबिथोल; शान्त होऊ र आफ्नै आनन्दमय आत्मामा विश्राम लेऊ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):