अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 18

समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः। शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः॥ १८ ॥

samādhānāsamādhāna-hitāhita-vikalpanāḥ | śūnyacitto na jānāti kaivalyam iva saṁsthitaḥ || 18 ||

नेपाली भावार्थ

जसको चित्त सबै संकल्प-विकल्पहरूबाट पूर्ण रूपले शून्य भइसकेको छ, त्यो ज्ञानी महापुरुष साक्षात् कैवल्य (विशुद्ध अद्वैत मुक्ति) को स्वरूप झैं स्थिर भएर रहन्छ; उसले न त चित्तको एकाग्रता (समाधान) र अशान्ति (असमाधान) लाई जान्दछ, न त आफ्नो हित वा अहितको कुनै मानसिक विकल्प नै गर्दछ।

English Translation

Firmly established as if the absolute state of Kaivalya (pure freedom) itself, he whose mind is emptied of concepts perceives neither mental stillness nor agitation, nor does he entertain notions of good and evil or benefit and harm.

सार संक्षेप: समाधिको अभ्यास गर्नु र मन अशान्त भयो भनेर चिन्ता गर्नु—यी दुवै मनका खेल हुन्। जब मन नै विलीन भएर शून्य बन्दछ, तब न कुनै विक्षेप बाँकी रहन्छ, न कुनै समाधि नै—केवल साक्षात् कैवल्य मुक्ति मात्र बाँकी रहन्छ।

१. 'समाधान र असमाधान' को द्वन्द्व

साधनाको मार्गमा साधकहरू सधैं एउटा नयाँ तनावमा बाँधिन्छन्:

  • "आज मेरो ध्यान राम्रो लाग्यो, मन शान्त भयो (समाधान)।"
  • "आज त मन धेरै भड्कियो, ध्यान लागेन (असमाधान)।"
    यसरी साधक ध्यान लाग्दा खुसी र नलाग्दा दुःखी भइरहन्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो समाधान र असमाधान दुवै मनका तरङ्गहरू हुन्।

  • शान्त पानी पनि पानी नै हो, तरङ्गित पानी पनि पानी नै हो।
  • आत्मज्ञानी पानीको छाल होइन, ऊ त अनन्त समुद्र हो।
    त्यसैले ज्ञानीलाई 'मेरो ध्यान लाग्यो कि लागेन' भन्ने कुनै चिन्ता नै हुँदैन। ऊ सधैं आफ्नो स्वाभाविक कैवल्यमा स्थित छ।

२. 'हिताहितविकल्पनाः' — राम्रो र नराम्रोको समाप्ति

संसारको अर्को द्वन्द्व हो:

  • "मेरो के गर्दा भलाइ (हित) होला?"
  • "कसले मेरो नराम्रो (अहित) गर्ला?"

जसले आफूलाई शरीर मान्छ, उसलाई सधैं नाफा र घाटाको डर हुन्छ।
तर जो आत्मामा स्थित भयो, उसलाई केको हानि र केको लाभ? आत्मालाई न कसैले बढाउन सक्छ, न घटाउन सक्छ। त्यसैले उसका सबै विकल्पहरू शान्त हुन्छन्।

३. 'कैवल्यमिव संस्थितः' — मुक्तिको मूर्तरूप

'कैवल्य' को अर्थ हो: केवल आफ्नो विशुद्ध, अद्वितीय, परमात्मा स्वरूपमा स्थित हुनु।
ज्ञानी मुक्ति खोज्न कतै जाँदैन; ऊ स्वयं हिँड्दो-बोल्दो कैवल्य बन्दछ।

मनन सूत्र:
"न ध्यानको घमण्ड छ, न विक्षेपको चिन्ता; जब मन संकल्पशून्य बन्दछ, तब आत्मा स्वयं कैवल्य बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):