अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 18
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः। शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः॥ १८ ॥
samādhānāsamādhāna-hitāhita-vikalpanāḥ | śūnyacitto na jānāti kaivalyam iva saṁsthitaḥ || 18 ||
नेपाली भावार्थ
जसको चित्त सबै संकल्प-विकल्पहरूबाट पूर्ण रूपले शून्य भइसकेको छ, त्यो ज्ञानी महापुरुष साक्षात् कैवल्य (विशुद्ध अद्वैत मुक्ति) को स्वरूप झैं स्थिर भएर रहन्छ; उसले न त चित्तको एकाग्रता (समाधान) र अशान्ति (असमाधान) लाई जान्दछ, न त आफ्नो हित वा अहितको कुनै मानसिक विकल्प नै गर्दछ।
English Translation
Firmly established as if the absolute state of Kaivalya (pure freedom) itself, he whose mind is emptied of concepts perceives neither mental stillness nor agitation, nor does he entertain notions of good and evil or benefit and harm.
सार संक्षेप: समाधिको अभ्यास गर्नु र मन अशान्त भयो भनेर चिन्ता गर्नु—यी दुवै मनका खेल हुन्। जब मन नै विलीन भएर शून्य बन्दछ, तब न कुनै विक्षेप बाँकी रहन्छ, न कुनै समाधि नै—केवल साक्षात् कैवल्य मुक्ति मात्र बाँकी रहन्छ।
१. 'समाधान र असमाधान' को द्वन्द्व
साधनाको मार्गमा साधकहरू सधैं एउटा नयाँ तनावमा बाँधिन्छन्:
यसरी साधक ध्यान लाग्दा खुसी र नलाग्दा दुःखी भइरहन्छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो समाधान र असमाधान दुवै मनका तरङ्गहरू हुन्।
त्यसैले ज्ञानीलाई 'मेरो ध्यान लाग्यो कि लागेन' भन्ने कुनै चिन्ता नै हुँदैन। ऊ सधैं आफ्नो स्वाभाविक कैवल्यमा स्थित छ।
२. 'हिताहितविकल्पनाः' — राम्रो र नराम्रोको समाप्ति
संसारको अर्को द्वन्द्व हो:
जसले आफूलाई शरीर मान्छ, उसलाई सधैं नाफा र घाटाको डर हुन्छ।
तर जो आत्मामा स्थित भयो, उसलाई केको हानि र केको लाभ? आत्मालाई न कसैले बढाउन सक्छ, न घटाउन सक्छ। त्यसैले उसका सबै विकल्पहरू शान्त हुन्छन्।
३. 'कैवल्यमिव संस्थितः' — मुक्तिको मूर्तरूप
'कैवल्य' को अर्थ हो: केवल आफ्नो विशुद्ध, अद्वितीय, परमात्मा स्वरूपमा स्थित हुनु।
ज्ञानी मुक्ति खोज्न कतै जाँदैन; ऊ स्वयं हिँड्दो-बोल्दो कैवल्य बन्दछ।