अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 6

क्व दूरं क्व समीपं वा बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा। क्व स्थूलं क्व च वा सूक्ष्मं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ६॥

kva dūraṃ kva samīpaṃ vā bāhyaṃ kvābhyantaraṃ kva vā | kva sthūlaṃ kva ca vā sūkṣmaṃ svamahimni sthitasya me || 6 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ टाढा र कहाँ छ नजिक? कहाँ छ बाहिर र कहाँ छ भित्र? कहाँ छ स्थूल (ठूलो/भौतिक) र कहाँ छ सूक्ष्म (सानो/अदृश्य)?

English Translation

For me, established in my own supreme glory, where is distance and where is nearness? Where is outside and where is inside? Where is the gross and where indeed is the subtle?

सार संक्षेप: टाढा र नजिक, भित्र र बाहिर, स्थूल र सूक्ष्म— यी सबै शरीर र आँखाका सापेक्ष दृष्टि हुन्। जुन आत्मा सर्वव्यापी र अनन्त छ, उसका लागि न केही बाहिर छ न भित्र; न केही टाढा छ न नजिक।

१. दूरी र स्थानको भ्रमबाट मुक्ति

हाम्रो मन सधैं स्थानिक सम्बन्धहरू (Spatial relations) मा सोच्छ:

  • "ईश्वर टाढा वैकुण्ठमा हुनुहुन्छ कि मन्दिरमा?"
  • "म भित्र ध्यान गर्छु कि बाहिर खोज्छु?"
  • "यो भौतिक शरीर स्थूल हो र मन सूक्ष्म हो।"

तर राजा जनक आफ्नो अनन्त सर्वव्यापकताको अनुभव सुनाउनुहुन्छ:

  • क्व दूरं क्व समीपम्: ईशावास्योपनिषद् भन्छ: "तद्दूरे तद्वन्तिके"— त्यो टाढा पनि छ र नजिक पनि छ। तर जब म नै त्यो परमात्मा हुँ भने, म आफैं आफूबाट टाढा कसरी हुनु? र नजिक कसरी हुनु?
  • बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा: आकाशको बाहिर के छ? आकाश नै छ। आकाशको भित्र के छ? आकाश नै छ। त्यस्तै आत्माको न कुनै बाहिर छ, न कुनै भित्र।
  • स्थूल र सूक्ष्म: पहाड जस्तो स्थूल वस्तु र परमाणु जस्तो सूक्ष्म कण दुवै एउटै चेतनाको काखमा नाचिरहेका छन्।

२. 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' — पूर्णताको अनुभव

जब चेतना आफ्नै अनन्त महिमामा खुल्छ:

  • उसलाई परमात्मा पाउन कतै हिंड्नु पर्दैन।
  • कैलाश, काशी वा वृन्दावन जानु पर्दैन।
  • ऊ जहाँ छ, त्यहीं पूर्ण छ। उसको लागि सम्पूर्ण दिशा, स्थान र ब्रह्माण्ड आफ्नै अङ्गालोमा समाहित हुन्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • भगवानलाई आकाश वा मन्दिरमा टाढा नखोज्नुहोस्; उहाँ तपाईंको आफ्नै हुनुपन हुनुहुन्छ।
  • 'भित्र' र 'बाहिर' को मानसिक पर्खाल भत्काउनुहोस्; जुन चेतना आँखाभित्र छ, त्यही चेतना आँखाबाहिर पनि छ।
  • जब सबै सीमाहरू समाप्त हुन्छन्, तब तपाईं आफ्नै विराट् महिमामा विश्राम पाउनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"न मेरो कुनै बाहिर छ, न भित्र; न टाढा, न नजिक; म त सम्पूर्ण देश र दिशाहरूलाई आफ्नो प्रकाशमा अटाउने अनन्त, सर्वव्यापी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):