अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 9

क्व विक्षेपः क्व चैकाग्र्यं क्व निर्बोधः क्व मूढता। क्व हर्षः क्व विषादो वा सर्वदा निष्क्रियस्य मे॥ ९॥

kva vikṣepaḥ kva caikāgryaṃ kva nirbodhaḥ kva mūḍhatā | kva harṣaḥ kva viṣādo vā sarvadā niṣkriyasya me || 9 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं क्रियाशून्य र अचल (निष्क्रिय) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ मनको भड्काव (विक्षेप) र कहाँ छ एकाग्रता? कहाँ छ विवेक-बोध र कहाँ छ मूर्खता? कहाँ छ हर्ष (उल्लास) र कहाँ नै वा छ विषाद (शोक)?

English Translation

King Janaka said: For me who am eternally actionless and motionless (nishkriya)—where is distraction, and where is concentration? Where is intellectual comprehension, and where is delusion? Where is joy, and where indeed is sorrow?

सार संक्षेप: विक्षेप र एकाग्रता, बुद्धि र मूर्खता, हर्ष र विषाद— यी सबै मनका तरंगहरू हुन्। सधैं अचल र निष्क्रिय रहने आत्मामा न कुनै ध्यानको आवश्यकता छ, न त कुनै सुख-दुःखको स्पर्श।

१. एकाग्रता र विक्षेपको द्वन्द्वबाट मुक्ति

योगशास्त्रमा मनको चञ्चलतालाई 'विक्षेप' र त्यसलाई रोक्ने अभ्यासलाई 'एकाग्रता' वा समाधि भनिन्छ। साधक वर्षौंसम्म मनलाई एकाग्र बनाउने प्रयासमा युद्ध लड्छ।
तर जनक भन्नुहुन्छ:

  • मन आफैंमा एक काल्पनिक संवेग हो।
  • मन कहिले चञ्चल हुन्छ, कहिले शान्त हुन्छ; तर ती दुवै अवस्थालाई जान्ने साक्षी कहिल्यै चञ्चल हुँदैन।
  • जो सधैं निष्क्रिय (effortless and actionless) छ, उसले किन एकाग्रताको कसरत गर्ने?
  • जब तपाईं साक्षी हुनुहुन्छ भने मन भड्किए पनि तपाईं भड्किनुहुन्न, र मन स्थिर भए पनि तपाईंमा केही थपिँदैन।

२. हर्ष र विषादको चक्रव्यूह

  • संसारमा मानिस अनुकूल परिस्थितिमा हर्षित हुन्छ र प्रतिकूल परिस्थितिमा विषादग्रस्त हुन्छ।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: हर्ष र विषाद त मौसमका घाम र पानी जस्ता हुन्।
  • आत्मा न घामले तात्छ, न पानीले भिज्छ।
  • जब हर्ष र विषाद दुवैको भ्रम मेटिन्छ, तब सहज र अगाध 'प्रशान्ति' प्राप्त हुन्छ।

३. 'सर्वदा निष्क्रियस्य मे'

  • आत्मा कहिल्यै कुनै कार्य गर्दैन, न त त्यसमा कुनै गति हुन्छ।
  • जसरी सिनेमाको पर्दा चलचित्रका नायकको दौडधुपले कहिल्यै दौडँदैन, त्यसरी नै मन र प्रकृतिका सबै हलचलहरू साक्षीमा प्रतिविम्बित मात्र हुन्छन्।

मनन सूत्र:
"मनका सबै तरङ्ग— हर्ष-शोक, एकाग्रता-विक्षेप— आउँछन् र जान्छन्; म ती सबैको अचल र निष्क्रिय साक्षी आकाश हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):