अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 72

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः। क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादता॥ ७२॥

sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ | kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣādatā || 72 ||

नेपाली भावार्थ

जो स्वयं अनन्त रूपले सर्वत्र प्रकाशित भइरहेको छ र जसले प्रकृति (संसार) लाई आफूभन्दा भिन्न देख्दै देख्दैन, त्यस ज्ञानी महापुरुषका लागि बन्धन कहाँ? मोक्ष कहाँ? हर्ष कहाँ? र विषाद (शोक) नै वा कहाँ?

English Translation

For one who shines forth in infinite forms and perceives no independent nature (prakriti) outside himself, where is bondage? Where is liberation? Where is joy? And where is despondency?

सार संक्षेप: जसले सारा ब्रह्माण्डमा केवल आफ्नै आत्माको अनन्त विस्तार देख्छ, उसका लागि बन्धन र मोक्ष दुवै समाप्त हुन्छन्। जब आफूबाहेक दोस्रो कोही छँदै छैन भने कसले कसलाई बाँध्ने, र कसका लागि खुशी वा शोक मनाउने?

१. अनन्तरूपेण स्फुरतः: आत्म-विस्तारको बोध

साधारण मानिस आफूलाई पाँच फिटको शरीरमा सीमित ठान्दछ:

  • त्यसैले ऊ बाहिर देखिने प्रकृति (संसार) लाई आफूभन्दा भिन्न देख्छ।
  • भिन्न देखेपछि राग र द्वेष सुरु हुन्छ— "यो मलाई मन पर्छ (हर्ष), यो मन पर्दैन (विषाद)।"
  • तर आत्मज्ञानी 'अनन्तरूपेण स्फुरतः' हुन्छ:
    • सूर्य, चन्द्र, तारा, हावा, पानी, रुख, र सबै प्राणीहरूमा ऊ आफ्नै चेतनाको स्फुरण (चमक) देख्छ।
    • उसले प्रकृतिलाई आफूभन्दा छुट्टै वस्तु मान्दैन; उसलाई थाहा छ कि तरङ्गहरू समुद्रभन्दा भिन्न नभए जस्तै सम्पूर्ण सृष्टि आत्मचैतन्यकै नृत्य हो।

२. बन्ध, मोक्ष, हर्ष र विषादको अन्त्य

जब अद्वैत सिद्ध हुन्छ, तब सबै द्वन्द्वहरू एकैसाथ मेटिन्छन्:

  1. क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः: बन्धन कसलाई हुन्छ? जो अर्काको नियन्त्रणमा छ। जब सर्वत्र म नै म छु भने मलाई बाँध्ने अर्को को छ? र जब बन्धन नै छैन भने मोक्षको कुरा कहाँबाट आयो?
  2. क्व हर्षः क्व विषादता: हर्ष कसलाई हुन्छ? आफूलाई मन पर्ने अर्को वस्तु पाउँदा। विषाद कसलाई हुन्छ? आफूले माया गरेको वस्तु गुम्दा। जब सारा संसार म नै हुँ भने के पाउने र के गुमाउने?

३. साधकका लागि समताको दृष्टि

  • आफ्नो पहिचानलाई सानो शरीरबाट उठाएर अनन्त चेतनामा फैलाउनुहोस्।
  • अरूलाई 'परम शत्रु' वा 'मित्र' नदेखी आफ्नै आत्माको प्रतिबिम्बका रूपमा हेर्नुहोस्।
  • हर्ष र विषादका सानातिना मानसिक छालहरू आउँदा आफ्नो अनन्त आकाश-स्वरूपलाई सम्झनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म अनन्त रूपमा चम्किरहेको अद्वितीय परमात्मा हुँ; जहाँ मबाहेक दोस्रो कोही छैन, त्यहाँ बन्धन र शोकको कुनै ठाउँ छैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):