अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 42

भावस्य भावकः कश्चिन्न किञ्चिद्भावकोऽपरः। उभयाऽभावकः कश्चिदेवमेव निराकुलः॥ ४२॥

bhāvasya bhāvakaḥ kaścinna kiñcidbhāvako'paraḥ | ubhayā'bhāvakaḥ kaścidevameva nirākulaḥ || 42 ||

नेपाली भावार्थ

कुनै मानिस संसारको अस्तित्व (हुनु) को चिन्तनमा अल्झिएको छ, अर्को कुनै मानिस 'केही पनि छैन' (शून्यता/नहुनु) को चिन्तनमा हराएको छ। तर कुनै बिरलो ज्ञानी पुरुष मात्र यी दुवै (हुनु र नहुनु, भाव र अभाव) को द्वन्द्वबाट मुक्त भएर सर्वदा पूर्णतः निराकुल (व्याकुलतारहित र शान्त) रहन्छ।

English Translation

One person contemplates existence (being), another contemplates nothingness (non-being). Rare is that unique sage who contemplates neither, and thus alone remains utterly unagitated and at peace.

सार संक्षेप: 'संसार छ' भन्नु पनि विचार हो, 'संसार छैन' भन्नु पनि विचार हो। ज्ञानी यी दुवै विचारहरूको सीमा काटेर साक्षी भावमा बस्छ, जहाँ न कुनै मान्यता छ न कुनै व्याकुलता।

१. भाव र अभावको दार्शनिक जाल

मानव बुद्धि सधैं दुई अति (extremes) मा दौडिरहन्छ:

  1. भाववादी (Realist/Positivist): ऊ भन्छ— "संसार छ, वस्तुहरू छन्, शरीर नै सत्य हो, म सुख भोग्छु।" ऊ वस्तुहरूको चिन्तनमा व्याकुल हुन्छ।
  2. अभाववादी वा शून्यवादी (Nihilist): ऊ भन्छ— "केही पनि छैन, सबै शून्य हो, संसार भ्रम हो।" तर ऊ पनि 'शून्यता' वा 'अभाव' को विचारलाई नै समातेर बसिरहेको हुन्छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै मानिस अझै मनकै जालोमा छन्। किनकि 'छ' भन्नु पनि मनको वृत्ति हो, र 'छैन' भन्नु पनि मनकै वृत्ति हो।

२. 'उभयाऽभावकः' — अद्वैतको परम तटस्थता

सच्चा ज्ञानी (उभयाऽभावकः) को हो?

  • उसले न 'छ' लाई समात्छ, न 'छैन' लाई।
  • ऊ कुनै दार्शनिक मान्यता (dogma) मा बाँधिदैन।
  • ऊ त त्यो तटस्थ प्रकाश हो जसको अगाडि 'हुनु' र 'नहुनु' दुवै नाटकका पर्दा जस्तै आउँछन् र जान्छन्।
  • जब कुनै पक्षपात वा पकड रहँदैन, तब मन 'निराकुलः' हुन्छ— त्यहाँ कुनै मानसिक तरङ्ग वा तनाव बाँकी रहँदैन।

३. जीवनमा व्याकुलता हटाउने कला

  • संसारका विषयमा 'यो ठीक कि त्यो ठीक' भनेर व्यर्थको मानसिक बहस नगर्नुहोस्।
  • सकारात्मक (positive) र नकारात्मक (negative) दुवै विचारभन्दा पर रहेको आफ्नो साक्षी स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
  • जब तपाईं कुनै पक्ष लिन छाड्नुहुन्छ, तब भित्री विवाद सकिएर परम शान्ति छाउँछ।

मनन सूत्र:
"हुनु र नहुनु दुवै मनका लहर हुन्; म त ती दुवै लहरहरू नउठ्ने अगाध सागर हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):