अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 48

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः। नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति॥ ४८॥

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ | naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati || 48 ||

नेपाली भावार्थ

परम सत्य वस्तु (आत्मा) को उपदेश सुन्नासाथ शुद्ध बुद्धि भएको विवेकशील पुरुष पूर्णतः संशयरहित र शान्त बन्दछ; र उसले न कुनै सदाचार, न कुनै अनाचार, र न त उदासीनता (वैराग्यको हठ) लाई नै सत्य वा बन्धनको रूपमा देख्दछ।

English Translation

Merely by hearing of the ultimate Reality, one of pure intellect becomes utterly unperturbed; he regards neither formal conduct, nor misconduct, nor even indifference as having any ultimate significance.

सार संक्षेप: सच्चा अधिकारी शिष्यका लागि गुरुको एक वचन नै आत्मबोधका लागि पर्याप्त हुन्छ। बोधपछि उसका लागि बाहिरी कर्मकाण्ड, आचार-अनाचार वा उदासीनताको द्वैत समाप्त भएर केवल एकरस आत्मचैतन्य मात्र बाँकी रहन्छ।

१. 'वस्तुश्रवणमात्रेण' — उत्तम अधिकारीको सामर्थ्य

वेदान्तमा तीन प्रकारका साधक मानिन्छन्:

  1. अधम साधक: जसलाई धेरै वर्षसम्म अभ्यास, पूजा र सेवा गराउँदा पनि शङ्का मेटिँदैन।
  2. मध्यम साधक: जसलाई विचार र तर्कद्वारा सम्झाउनु पर्छ।
  3. उत्तम साधक: जसको अन्तःकरण पहिल्यै शुद्ध र निर्मल छ।

राजा जनक जस्ता उत्तम अधिकारीका लागि सद्गुरुको 'वस्तुश्रवणमात्रेण'— केवल एकपटक सत्य वचन सुन्नु नै पर्याप्त हुन्छ। सुन्नासाथ भ्रमको पर्दा च्यातिन्छ र ऊ तुरुन्तै 'निराकुलः' (सबै छटपटीबाट मुक्त) भइहाल्छ।

२. आचार, अनाचार र औदास्यभन्दा पर

संसार मानिसलाई तीनवटा घेरामा बाँध्छ:

  • आचार (Right conduct): "तिमीले यसो गर्नुपर्छ, यो धर्म हो।"
  • अनाचार (Wrong conduct): "तिमीले यसो गर्नुहुँदैन, यो पाप हो।"
  • औदास्य (Indifference/Apathy): "म संसार त्यागेर उदासीन बस्छु।"

तर आत्मज्ञानीको दृष्टिमा यी तीनवटै मन र प्रकृतिका खेल हुन्।

  • आत्मामा न आचार छ, न अनाचार, न उदासीनता।
  • ज्ञानीबाट समाजमा स्वतः कल्याणकारी कर्म हुन्छ, तर ऊ कुनै नियमको अहंकारमा बाँधिएको हुँदैन।
  • ऊ कुनै औदास्य (उदासीनता) को नाटक गर्दैन; ऊ त संसारमा सहज र जीवन्त भएर बाँच्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • आफ्नो बुद्धिलाई यति स्वच्छ र खुला बनाउनुहोस् कि गुरुको ज्ञान वचन सुन्नासाथ तपाईंभित्र क्रान्ति घटित होस्।
  • बाहिरी आचार-विचारको प्रदर्शनमा नअल्झिनुहोस्; भित्री शुद्धता नै सर्वोपरि हो।
  • पाप र पुण्यको भय-प्रलोभनभन्दा माथि उठेर आफ्नो नित्य निष्कलङ्क आत्मामा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"नियम र निषेधहरू शरीर र समाजका लागि हुन्; मेरो आत्मा त सदा सर्वदा निष्पाप, नियमरहित र परम स्वतन्त्र छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):