अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 2

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ २॥

kva dharmo kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekatā | kva dvaitaṃ kva ca vā'dvaitaṃ svamahimni sthitasya me || 2 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित भएको मेरो लागि— कहाँ छ धर्म? कहाँ छ अर्थ? कहाँ छ काम? र कहाँ छ विवेक? यहाँसम्म कि द्वैत कहाँ छ, र 'अद्वैत' भन्ने बौद्धिक सिद्धान्त नै वा कहाँ बाँकी छ?

English Translation

For me, established in my own supreme glory, where is righteousness (dharma)? Where is desire (kama)? Where is wealth (artha)? Where is discrimination? Where is duality, and where indeed is non-duality?

सार संक्षेप: जसले आफ्नो आत्माको अनन्त महिमालाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्‍यो, उसका लागि संसारका चारै पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) अर्थहीन हुन्छन्। यहाँसम्म कि 'अद्वैत' को सिद्धान्त पनि हराउँछ, किनकि सिद्धान्त मनको हुन्छ तर आत्मा त स्वयं सत्य हो।

१. 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' — अध्याय १९ को महा-मन्त्र

यस अध्यायका लगभग सबै श्लोकहरूमा राजा जनक एउटै दिव्य मन्त्र दोहोर्‍याउनुहुन्छ: 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' (आफ्नै महिमामा स्थित भएको मेरो लागि)।

  • साधारण मानिस अरूको महिमामा बाँच्छ— पदको महिमा, धनको महिमा, प्रशंसाको महिमा।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: "म आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित छु। मलाई अब संसारको कुनै पनि वस्तुले ठूलो वा सानो बनाउन सक्दैन।"

२. पुरुषार्थ र अद्वैतको सीमा पार

जनक यहाँ सनातन परम्पराका आधारभूत स्तम्भहरूलाई पनि पार गर्नुहुन्छ:

  1. धर्म, अर्थ, काम: यी तीनै सांसारिक जीवनका नियम हुन्। आत्मामा कुनै धन छैन, कुनै कामना छैन, कुनै सामाजिक धर्म छैन।
  2. विवेकता: विवेक तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म सत्य र असत्य छुट्याउनु छ। जब केवल सत्य मात्र बाँकी रह्यो, तब विवेकको आवश्यकता सकिन्छ।
  3. द्वैतं च अद्वैतम्: जबसम्म द्वैत छ, तबसम्म 'म अद्वैत मान्छु' भन्ने सिद्धान्त जन्मिन्छ। तर जब द्वैत नै मेटियो, तब 'अद्वैत' शब्द पनि विलीन हुन्छ। केवल निःशब्द मौन अस्तित्व मात्र रहन्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • बाहिरी मान्यताहरूमा आफ्नो मूल्य नखोज्नुहोस्; आफ्नो भित्री आत्म-महिमामा प्रतिष्ठित हुनुहोस्।
  • अद्वैतलाई एउटा नयाँ सम्प्रदाय वा बहसको विषय नबनाउनुहोस्।
  • जब सबै वाद-विवाद र सिद्धान्तहरू शान्त हुन्छन्, तब तपाईंको वास्तविक महिमा स्वतः चम्किन्छ।

मनन सूत्र:
"न मलाई धर्म चाहियो, न अर्थ, न काम; म त सबै सिद्धान्त र द्वैत-अद्वैतभन्दा पर आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा सदा विराजमान परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):