अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 12

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः। तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते॥ १२ ॥

niḥspṛhaṁ mānasaṁ yasya nairāśye'pi mahātmanaḥ | tasyātmajñānatṛptasya tulanā kena jāyate || 12 ||

नेपाली भावार्थ

जुन महात्माको मन घोर निराशाजनक वा प्रतिकूल परिस्थिति आइपर्दा पनि निष्काम र तृष्णारहित रहन्छ, आत्मज्ञानको अमृतले सदासर्वदा पूर्ण तृप्त भइसकेको त्यस्तो महापुरुषको तुलना यस संसारमा कोसँग हुन सक्छ र?

English Translation

Whose mind remains completely desireless even in the midst of worldly disappointments—with whom can such a great soul, ever contented in the bliss of Self-knowledge, ever be compared?

सार संक्षेप: जसको तृप्ति बाहिरी सफलतामा होइन, आफ्नै आत्मामा अडिएको छ, उसलाई संसारको कुनै असफलता वा निराशाले दुःखी बनाउन सक्दैन। यस्तो आत्मतृप्त महापुरुषको कुनै तुलना छैन।

१. 'नैराश्येऽपि निःस्पृहम्' — निराशाभित्र परम शान्ति

सामान्य मानिसको जीवन आशा (Expectations) मा टिकेको हुन्छ:

  • "छोराले यसो गरोस्, व्यापार यस्तो होस्, चुनाव जितियोस्।"
    जब त्यो आशा पूरा हुँदैन, तब मानिस घोर 'निराशा' (Depression/Despair) मा डुब्छ।

तर अष्टावक्र यहाँ एउटा बिल्कुलै नयाँ दृष्टिकोण दिनुहुन्छ:
आत्मज्ञानी महापुरुषका लागि 'नैराश्य' भनेको कुनै डिप्रेसन होइन; यो त 'आशाबाट मुक्ति' (Freedom from Expectations) हो!

  • जब कसैसँग केही आशै छैन, तब कसैले निराश बनाउन कसरी सक्छ?
  • जसलाई केही पाउनु नै छैन, उसको केही गुम्ने सम्भावना नै रहँदैन।

२. 'आत्मज्ञानतृप्तस्य' — आफैँभित्र तृप्त (Self-Fulfilled)

संसारका मानिसहरू सधैं भोका छन्:

  • कसैलाई धनको भोक, कसैलाई पदको भोक, कसैलाई प्रशंसाको भोक।
    संसारको कुनै पनि वस्तुले यो भोक स्थायी रूपमा मेटाउन सक्दैन; जति खाए पनि फेरि भोक लाग्छ।

तर आत्मज्ञानी 'आत्मज्ञानतृप्त' हुन्छ:

  • उसले आफ्नै आत्माभित्र आनन्दको अनन्त मूल भेट्टाइसकेको छ।
  • उसलाई न कसैको जयजयकार चाहिन्छ, न कसैको उपहार।
    उसको भित्री खजाना यति भरिपूर्ण छ कि इन्द्र वा ब्रह्माको पद पनि उसको अगाडि तुच्छ देखिन्छ।

३. 'तुलना केन जायते' — अतुलनीय अस्तित्व

यस संसारमा हरेक चिजको तुलना गरिन्छ: यो भन्दा त्यो राम्रो, यो भन्दा त्यो धनी।
तर आत्मज्ञानीको तुलना कसैसँग हुन सक्दैन।
किनकि संसारका सबै मानिसहरू केही 'पाउन' दौडिरहेका छन्, जबकि आत्मज्ञानीले 'आफू नै सबै थोक हुँ' भनी विश्राम पाइसकेको छ।
यो विश्राम नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):