अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 99

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति। नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति॥ ९९॥

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati | naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati || 99 ||

नेपाली भावार्थ

कसैले पूजा वा प्रशंसा गर्दा आत्मज्ञानी पुरुष मख्ख पर्दैन, कसैले निन्दा वा अपमान गर्दा क्रोधित हुँदैन; मृत्यु सामुन्ने आउँदा ऊ रत्तिभर पनि आत्तिँदैन, र जीवन बाँचिरहँदा पनि त्यसमा अन्धमोह राख्दैन।

English Translation

He is not pleased when praised, nor angered when blamed; he is not perturbed by death, nor does he cling joyfully to life.

सार संक्षेप: प्रशंसा र अपमान, जीवन र मृत्यु— यी चारवटै संसारका सबैभन्दा ठूला परीक्षा हुन्। जसको मन न प्रशंसाले फुल्छ, न अपमानले जल्छ, र जो मृत्युको डर र जीवनको मोह दुवैभन्दा माथि उठ्छ, ऊ नै साँचो जीवनमुक्त महापुरुष हो।

१. लोक-व्यवहारको सर्वोच्च परीक्षा: वन्दना र निन्दा

सांसारिक मानिस अरूको जिब्रोको रिमोट कन्ट्रोलमा नाच्छ:

  • कसैले हात जोडेर प्रशंसा गर्‍यो भने ऊ अहङ्कारले फुल्छ (वन्द्यमानः)।
  • कसैले नराम्रो भन्यो वा गाली गर्‍यो भने ऊ रिसले काम्छ (निन्द्यमानः)।
  • तर ज्ञानीको चेतना अरूको धारणाको दास हुँदैन:
    • उसलाई थाहा छ कि प्रशंसा र निन्दा केवल हावाका तरङ्ग हुन्; ती शब्दहरूले उसको अमर आत्मालाई छुन सक्दैनन्।
    • त्यसैले ऊ न प्रशंसामा मक्ख पर्छ, न निन्दामा क्रोधित हुन्छ।

२. मृत्यु र जीवनको परम समता

मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो डर 'मृत्यु' हो, र सबैभन्दा ठूलो आसक्ति 'जीवन' हो।
अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ: ज्ञानीले यी दुवैको सीमा पार गरिसकेको छ:

  • नैवोद्विजति मरणे: जब मृत्यु आउँछ, उसलाई कुनै त्रास हुँदैन। जसरी मानिसले पुरानो कपडा खोलेर फाल्छ, उसले शरीरलाई त्यस्तै सहजताले छाडिदिन्छ।
  • जीवने नाभिनन्दति: जबसम्म शरीर बाँच्छ, ऊ त्यसलाई मोहको बन्धन बनाउँदैन; ऊ त केवल प्रकृतिको उपहार ठानेर साक्षी भावले हेरिरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा समताको पाठ

  • अरूको प्रशंसामा आफ्नो खुशी र अरूको निन्दामा आफ्नो दुःख खोज्न बन्द गर्नुहोस्।
  • मृत्युलाई शत्रु नठानेर जीवनको स्वाभाविक विश्राम सम्झनुहोस्।
  • जीवनलाई कुनै बोझ वा आसक्ति नबनाई वर्तमान क्षणमा स्वतन्त्र भएर बाँच्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"न मलाई प्रशंसाले बढाउन सक्छ, न अपमानले घटाउन सक्छ; म त जीवन र मृत्यु दुवैभन्दा पर रहेको नित्य, अचल, अमर आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):