अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 5
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्॥ ५ ॥
idaṁ kṛtam idaṁ neti dvandvair muktaṁ yadā manaḥ | dharmārtha-kāma-mokṣeṣu nirapekṣaṁ tadā bhavet || 5 ||
नेपाली भावार्थ
जब मन 'मैले यो काम गरिसकें' र 'मैले यो काम गर्न अझै बाँकी छ' जस्ता गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने सबै मानसिक द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त हुन्छ, तब त्यो मन धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चारै पुरुषार्थहरूप्रति पनि पूर्णरूपले अपेक्षाशून्य, तटस्थ र निष्काम बन्दछ।
English Translation
When the mind is freed from the dualities of 'this has been accomplished' and 'this is yet to be done', it then becomes entirely indifferent and free from longing towards virtue (dharma), wealth (artha), pleasure (kama), and even liberation (moksha).
सार संक्षेप: मनुष्यको मानसिक अशान्ति 'मैले यो गरें, तर त्यो गर्न छुटेछ' भन्ने चिन्ताबाट जन्मिन्छ। जब मन कर्तव्याकर्तव्यको भारीबाट मुक्त हुन्छ, तब मोक्षको पनि कुनै लोभ बाँकी रहँदैन—किनकि ऊ स्वयं मोक्षस्वरूप भइसकेको हुन्छ।
१. मनको निरन्तरको द्वन्द्व: 'के भयो र के बाँकी छ?'
मानिसको मन कहिल्यै शान्त हुँदैन किनकि मनभित्र सधैं एउटा हिसाब-किताब चलिरहेको हुन्छ:
यो 'इदं कृतम् इदं न' (यो गरियो, यो गरिएन) को द्वन्द्व नै मानसिक तनाव र पुनर्जन्मको कारण हो। जबसम्म मनमा कर्तव्यको बोझ छ, तबसम्म मानिस दास नै रहन्छ।
२. चारै पुरुषार्थबाट मुक्ति: 'निरपेक्षं तदा भवेत्'
भारतीय संस्कृतिमा चार पुरुषार्थ बताइएको छ: धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि आत्मज्ञानी यी चारैबाट निरपेक्ष (Indifferent) हुन्छ:
३. मोक्षको पनि वासनाबाट मुक्ति
संसारको लोभ त्याग्नु पहिलो पाइलो हो, तर 'मलाई मोक्ष चाहिन्छ' भन्ने अध्यात्मिक लोभ त्याग्नु अन्तिम शिखर हो।
जब मनले भविष्यमा केही बन्ने वा पाउने सबै अपेक्षाहरू छोड्दछ, तब वर्तमान क्षण स्वतः पूर्ण र परिपूर्ण हुन्छ।