अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्॥ ५ ॥

idaṁ kṛtam idaṁ neti dvandvair muktaṁ yadā manaḥ | dharmārtha-kāma-mokṣeṣu nirapekṣaṁ tadā bhavet || 5 ||

नेपाली भावार्थ

जब मन 'मैले यो काम गरिसकें' र 'मैले यो काम गर्न अझै बाँकी छ' जस्ता गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने सबै मानसिक द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त हुन्छ, तब त्यो मन धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चारै पुरुषार्थहरूप्रति पनि पूर्णरूपले अपेक्षाशून्य, तटस्थ र निष्काम बन्दछ।

English Translation

When the mind is freed from the dualities of 'this has been accomplished' and 'this is yet to be done', it then becomes entirely indifferent and free from longing towards virtue (dharma), wealth (artha), pleasure (kama), and even liberation (moksha).

सार संक्षेप: मनुष्यको मानसिक अशान्ति 'मैले यो गरें, तर त्यो गर्न छुटेछ' भन्ने चिन्ताबाट जन्मिन्छ। जब मन कर्तव्याकर्तव्यको भारीबाट मुक्त हुन्छ, तब मोक्षको पनि कुनै लोभ बाँकी रहँदैन—किनकि ऊ स्वयं मोक्षस्वरूप भइसकेको हुन्छ।

१. मनको निरन्तरको द्वन्द्व: 'के भयो र के बाँकी छ?'

मानिसको मन कहिल्यै शान्त हुँदैन किनकि मनभित्र सधैं एउटा हिसाब-किताब चलिरहेको हुन्छ:

  • "मैले यो यति गरें, तर त्यो त गर्नै पाइनँ।"
  • "आज यति काम सिद्धियो, तर भोलि त्यो कसरी गर्ने होला?"
  • "मैले पुण्य गरें कि पाप गरें? साधना पूरा भयो कि अधुरै छ?"

यो 'इदं कृतम् इदं न' (यो गरियो, यो गरिएन) को द्वन्द्व नै मानसिक तनाव र पुनर्जन्मको कारण हो। जबसम्म मनमा कर्तव्यको बोझ छ, तबसम्म मानिस दास नै रहन्छ।

२. चारै पुरुषार्थबाट मुक्ति: 'निरपेक्षं तदा भवेत्'

भारतीय संस्कृतिमा चार पुरुषार्थ बताइएको छ: धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि आत्मज्ञानी यी चारैबाट निरपेक्ष (Indifferent) हुन्छ:

  1. धर्म: उसलाई पुण्यको अहङ्कार हुँदैन।
  2. अर्थ: उसलाई धन-सम्पत्तिको लोभ वा अभावको पीर हुँदैन।
  3. काम: उसलाई सांसारिक वासनाको तृष्णा हुँदैन।
  4. मोक्ष: अचम्मको कुरा, उसलाई 'म मुक्त हुनुपर्छ' भन्ने चाहना पनि हुँदैन! किनभने जो कहिल्यै बाँधिएकै छैन, उसले मोक्षको चाहना किन गर्ने?

३. मोक्षको पनि वासनाबाट मुक्ति

संसारको लोभ त्याग्नु पहिलो पाइलो हो, तर 'मलाई मोक्ष चाहिन्छ' भन्ने अध्यात्मिक लोभ त्याग्नु अन्तिम शिखर हो।
जब मनले भविष्यमा केही बन्ने वा पाउने सबै अपेक्षाहरू छोड्दछ, तब वर्तमान क्षण स्वतः पूर्ण र परिपूर्ण हुन्छ।

मनन सूत्र:
"हिसाब-किताब मनको बन्धन हो, निष्कामता आत्माको मुक्ति हो; जब कर्तव्यको भारी छुट्छ, तब मोक्ष पनि केवल छाया बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):