अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 34

अप्रयत्नात्प्रयत्नाद्वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम्। तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः॥ ३४॥

aprayatnātprayatnādvā mūḍho nāpnoti nirvṛtim | tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ || 34 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मानिसले चाहे जतिसुकै प्रयास गरोस् वा केही नगरी निष्क्रिय बसोस्, उसले कहिल्यै परम शान्ति (निर्वृति) प्राप्त गर्न सक्दैन। तर ज्ञानी पुरुष भने केवल आत्मतत्वको दृढ निश्चय हुनासाथ तुरुन्तै परम शान्त र तृप्त भइहाल्छ।

English Translation

The ignorant man does not attain serenity whether by effort or by non-effort; whereas the wise one becomes effortlessly peaceful merely through firm conviction of the ultimate Truth.

सार संक्षेप: शान्ति कर्म वा अकर्मबाट होइन, सत्यको सही बोधबाट मिल्छ। जबसम्म 'म शरीर हुँ' भन्ने अज्ञान छ, तबसम्म जे गरे पनि अशान्ति रहन्छ; तर 'म शुद्ध आत्मा हुँ' भन्ने निश्चय हुनासाथ मानिस तुरुन्तै मुक्त हुन्छ।

१. प्रयास र निष्प्रयासको द्वन्द्वमा अज्ञानी

सांसारिक मानिस जब दुःखी हुन्छ:

  • ऊ कर्म गर्छ, धन कमाउँछ, सम्बन्ध बनाउँछ— तर शान्ति पाउँदैन (प्रयत्नात्)।
  • फेरि वाक्क भएर सबै छाडी जंगल जान्छ, निष्क्रिय बस्छ वा सुत्छ— तैपनि भित्र अशान्ति नै रहन्छ (अप्रयत्नात्)।

किन? किनकि उसका दुवै प्रयासमा कर्तापनको भ्रम छ। उसले आफूलाई 'अपूर्ण' ठानेको छ र केही गरेर वा नगरेर 'पूर्ण' हुन खोजिरहेको छ। जबसम्म जग नै गलत छ, तबसम्म महल कसरी बन्छ?

२. 'तत्त्वनिश्चयमात्रेण' — ज्ञानको जादु

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले न कर्म गर्छ, न कर्म त्याग्छ। ऊ त केवल 'तत्त्वनिश्चय' गर्दछ:

  • "म त्यो अनन्त, अखण्ड, सच्चिदानन्द आत्मा हुँ जो कहिल्यै जन्मिएको छैन र कहिल्यै मर्दैन।"
  • यो केवल बौद्धिक जानकारी होइन, आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको प्रत्यक्ष अपरोक्षानुभूति हो।
  • यो निश्चय हुनासाथ मनका सारा तिर्खाहरू एकै क्षणमा मेटिन्छन् र ऊ 'निर्वृतः' (परम शान्त र तृप्त) बन्छ।

जसरी हराएको सुनको औंठी आफ्नै औंलामा रहेको देख्नासाथ मानिसको खोजी र छटपटी तुरुन्तै सकिन्छ, त्यस्तै आत्मबोध हुनासाथ मुक्तिको सारा दौडधुप समाप्त हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मनन

  • केही 'गरेर' शान्ति खोज्ने बानी त्याग्नुहोस्; तपाईं आफैं शान्तिको मुहान हुनुहुन्छ।
  • बाहिरी परिस्थितिलाई दोष दिनुको साटो आफ्नो मूल पहिचान (साक्षी स्वरूप) मा फर्किनुहोस्।
  • सत्यको एक क्षणको अटल निश्चय नै वर्षौंको व्यर्थ तपस्याभन्दा श्रेष्ठ छ।

मनन सूत्र:
"शान्ति पाउनु पर्ने कुनै नयाँ वस्तु होइन; म नै शान्ति हुँ भन्ने सत्यको निश्चय हुनु नै मुक्ति हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):