अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 14

अन्तस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः। यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये॥ १४ ॥

antastyaktakaṣāyasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ | yadṛcchayāgato bhogo na duḥkhāya na tuṣṭaye || 14 ||

नेपाली भावार्थ

जसले आफ्नो भित्री हृदयबाट राग, द्वेष र वासनाका सम्पूर्ण मैलाहरू त्यागिसकेको छ, जो सुख-दुःख र मान-अपमानका सबै द्वन्द्वहरूभन्दा माथि उठिसकेको छ, र जसको कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा आशा बाँकी छैन— त्यस्तो आत्मज्ञानी पुरुषको सामुन्ने प्रारब्धवश स्वतः जे-जस्तो भोग वा परिस्थिति आइपर्छ, त्यसले न त उसलाई दुःख दिन्छ, न त अहंकारी खुशी नै!

English Translation

For one who has inwardly abandoned all impurities of attachment and aversion, who is free from all pairs of opposites, and who harbors no expectations—whatever experiences arrive spontaneously by destiny cause neither sorrow nor personal elation!

सार संक्षेप: सच्चा ज्ञानी बाहिरबाट संसार छाडेर कतै भाग्दैन; ऊ भित्रबाट राग-द्वेषरहित बन्दछ। उसको सामुन्ने जे आउँछ, उसले त्यसलाई विनाआसक्ति, दर्पणझैं साक्षी भावले स्वीकार गर्दछ।

१. 'अन्तस्त्यक्तकषायस्य' — भित्री शुद्धताको पराकाष्ठा

वेदान्तमा 'कषाय' भन्नाले मनको गहिराइमा लुकेर बसेका पुराना संस्कार, राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) का दागहरूलाई बुझाउँछ।
धेरै मानिसहरू बाहिरबाट गेरुवा वस्त्र लगाउँछन् वा माला जप्छन्, तर भित्र कषाय (रिस, ईर्ष्या, काम) जस्ताको तस्तै हुन्छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

सच्चा त्याग बाहिरको लुगा फेर्नु होइन; यो त 'अन्तः त्यक्त' (भित्रबाट कषाय पखाल्नु) हो!

जब मन भित्रबाट कञ्चन हुन्छ, तब:

  • मानिस 'निर्द्वन्द्व' हुन्छ (सुख आए पनि ठीक, दुःख आए पनि ठीक)।
  • मानिस 'निराशीष' हुन्छ (कुनै बाहिरी वस्तुसँग आफ्नो खुशीको सर्त बाँध्दैन)।

२. 'यदृच्छयागतो भोगो' — प्रारब्धको सहज स्वीकार

कतिपयलाई लाग्छ कि आत्मज्ञानी भएपछि खान-पिउन वा बोल्न छोड्नुपर्छ।
अष्टावक्र स्पष्ट गर्नुहुन्छ:
शरीर जबसम्म बाँच्छ, तबसम्म त्यसको प्रारब्ध (कर्मको गति) अनुसार अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिहरू स्वतः आइरहन्छन्।

  • राजा जनकको सामुन्ने राजदरबार, सिंहासन र प्रजाको सेवाको भोग आयो— उहाँले त्यसलाई न घृणा गरेर भाग्नुभयो, न त अहंकारले मात्तिनुभयो।
  • यदि भोलि जङ्गलमा भिक्षा माग्ने दिन आयो भने पनि ज्ञानी त्यसलाई उस्तै शान्त भावले स्वीकार गर्दछ।

३. अध्याय ३ को पूर्णता र आत्मज्ञानको कसी

यस श्लोकसँगै तेस्रो अध्याय (आत्मज्ञानपरीक्षा) सम्पन्न हुन्छ।
अष्टावक्रले यस अध्यायमा राजा जनकलाई कडा प्रश्नहरू सोधेर यो स्पष्ट गरिदिनुभयो कि:

  • आत्मज्ञान केवल मुखको बोली होइन, यो त जीवनको हरेक क्षणमा देखिने राग-द्वेषरहित समता हो।
  • जो मानिस भित्रबाट तृप्त भइसक्यो, उसलाई संसारको कुनै पनि भोगले बाँध्न सक्दैन।
    यसरी अष्टावक्रको कसी परीक्षणमा राजा जनक पूर्ण रूपले खरो उत्रिनुहुन्छ।
अघिल्लो

अध्याय 3 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 4 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):