अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. 'अन्तस्त्यक्तकषायस्य' — भित्री शुद्धताको पराकाष्ठा
वेदान्तमा 'कषाय' भन्नाले मनको गहिराइमा लुकेर बसेका पुराना संस्कार, राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) का दागहरूलाई बुझाउँछ।
धेरै मानिसहरू बाहिरबाट गेरुवा वस्त्र लगाउँछन् वा माला जप्छन्, तर भित्र कषाय (रिस, ईर्ष्या, काम) जस्ताको तस्तै हुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
जब मन भित्रबाट कञ्चन हुन्छ, तब:
२. 'यदृच्छयागतो भोगो' — प्रारब्धको सहज स्वीकार
कतिपयलाई लाग्छ कि आत्मज्ञानी भएपछि खान-पिउन वा बोल्न छोड्नुपर्छ।
अष्टावक्र स्पष्ट गर्नुहुन्छ:
शरीर जबसम्म बाँच्छ, तबसम्म त्यसको प्रारब्ध (कर्मको गति) अनुसार अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिहरू स्वतः आइरहन्छन्।
३. अध्याय ३ को पूर्णता र आत्मज्ञानको कसी
यस श्लोकसँगै तेस्रो अध्याय (आत्मज्ञानपरीक्षा) सम्पन्न हुन्छ।
अष्टावक्रले यस अध्यायमा राजा जनकलाई कडा प्रश्नहरू सोधेर यो स्पष्ट गरिदिनुभयो कि:
यसरी अष्टावक्रको कसी परीक्षणमा राजा जनक पूर्ण रूपले खरो उत्रिनुहुन्छ।