अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 16

द्वैतमूलमहो दुःखं नान्यत्तस्याऽस्ति भेषजम्। दृश्यमेतन्मृषा सर्वमेकोऽहं चिद्रसोऽमलः॥ १६ ॥

dvaitamūlam aho duḥkhaṁ nānyat tasyā'sti bheṣajam | dṛśyam etan mṛṣā sarvam eko'haṁ cidraso'malaḥ || 16 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! संसारको समस्त दुःखको मूल जड नै 'द्वैत' (म र अरू बीचको भिन्नता) हो! यस दुःखलाई मेटाउन अरू कुनै औषधि छैन, सिवाय यो जान्नु कि देखिने सम्पूर्ण दृश्य जगत मिथ्या हो र म केवल एक, निर्मल, विशुद्ध चेतनामय आनन्दस्वरूप आत्मा हुँ!

English Translation

Oh, all suffering is rooted in duality alone! There is no other remedy for it except the realization that all this visible world is unreal, and that I alone am the one, stainless essence of pure Consciousness!

सार संक्षेप: जबसम्म 'म' र 'तिमी' वा 'आफ्नो' र 'बिरानो' को द्वैत रहन्छ, तबसम्म दुःख निश्चित छ। सम्पूर्ण दृश्य जगतलाई सपनाझैं असत्य जानेर आफूलाई अद्वितीय चैतन्य बुझ्नु नै दुःखको अन्तिम उपचार हो।

१. दुःखको मूल निदान: द्वैत (The Root Cause of Suffering)

चिकित्सा विज्ञानमा रोगको उपचार गर्नुअघि त्यसको जरा पत्ता लगाउनुपर्छ। अध्यात्ममा संसारको महा-रोग 'दुःख' हो।
राजा जनक यसको अचूक निदान गर्नुहुन्छ— "द्वैतमूलमहो दुःखम्!"
उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्य छ:

"द्वितीयाद्वै भयं भवति" (बृहदारण्यक उपनिषद् १.४.२)
अर्थात्: जहाँ 'दोस्रो' को जन्म हुन्छ, त्यहीँबाट भय, ईर्ष्या, लोभ र दुःख सुरु हुन्छ।

जब म कसैलाई 'अर्को' ठान्छु, तब:

  • म उसलाई जित्न चाहन्छु (प्रतिस्पर्धा)।
  • म उसबाट डराउँछु (शंका र असुरक्षा)।
  • म उसबाट खोस्न चाहन्छु (लोभ)।

२. दुःखको एकमात्र अचूक औषधि: 'भेषजम्' (The Only Divine Medicine)

संसारको दुःख मेटाउन मानिसहरू धन कमाउँछन्, पद जोड्छन् वा मनोरञ्जन खोज्छन्। तर ती सबै अस्थायी हुन्; तिनले दुःखको कारण हटाउँदैनन्, केवल केही क्षण भुलाइदिन्छन्।

जनक भन्नुहुन्छ: दुःखको एउटै मात्र स्थायी औषधि छ:

  1. 'दृश्यमेतन्मृषा सर्वम्': आँखाले देखिने, मनले अनुभव गरिने यो नाम-रूपको संसार बादल वा सिनेमाको पर्दा जस्तै परिवर्तनशील र मिथ्या हो।
  2. 'एकोऽहं चिद्रसोऽमलः': म कुनै सानो हाडछालाको शरीर होइन; म त एक, निर्मल र चेतनामृतको रसस्वरूप आत्मा हुँ।

३. व्यावहारिक जीवनमा अद्वैतको उपयोग

जब तिमी बुझ्छौ कि तिम्रो सामुन्ने रहेको व्यक्ति, परिस्थिति र चुनौती कुनै भिन्न शत्रु होइनन्, बरु एउटै विराट चेतनाका तरंग हुन्, तब मनबाट ईर्ष्या, रिस र प्रतिशोधको आगो तुरुन्तै निभ्छ र हृदयमा असीम शान्ति फैलिन्छ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):