जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 16
द्वैतमूलमहो दुःखं नान्यत्तस्याऽस्ति भेषजम्। दृश्यमेतन्मृषा सर्वमेकोऽहं चिद्रसोऽमलः॥ १६ ॥
dvaitamūlam aho duḥkhaṁ nānyat tasyā'sti bheṣajam | dṛśyam etan mṛṣā sarvam eko'haṁ cidraso'malaḥ || 16 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! संसारको समस्त दुःखको मूल जड नै 'द्वैत' (म र अरू बीचको भिन्नता) हो! यस दुःखलाई मेटाउन अरू कुनै औषधि छैन, सिवाय यो जान्नु कि देखिने सम्पूर्ण दृश्य जगत मिथ्या हो र म केवल एक, निर्मल, विशुद्ध चेतनामय आनन्दस्वरूप आत्मा हुँ!
English Translation
Oh, all suffering is rooted in duality alone! There is no other remedy for it except the realization that all this visible world is unreal, and that I alone am the one, stainless essence of pure Consciousness!
सार संक्षेप: जबसम्म 'म' र 'तिमी' वा 'आफ्नो' र 'बिरानो' को द्वैत रहन्छ, तबसम्म दुःख निश्चित छ। सम्पूर्ण दृश्य जगतलाई सपनाझैं असत्य जानेर आफूलाई अद्वितीय चैतन्य बुझ्नु नै दुःखको अन्तिम उपचार हो।
१. दुःखको मूल निदान: द्वैत (The Root Cause of Suffering)
चिकित्सा विज्ञानमा रोगको उपचार गर्नुअघि त्यसको जरा पत्ता लगाउनुपर्छ। अध्यात्ममा संसारको महा-रोग 'दुःख' हो।
राजा जनक यसको अचूक निदान गर्नुहुन्छ— "द्वैतमूलमहो दुःखम्!"
उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्य छ:
जब म कसैलाई 'अर्को' ठान्छु, तब:
२. दुःखको एकमात्र अचूक औषधि: 'भेषजम्' (The Only Divine Medicine)
संसारको दुःख मेटाउन मानिसहरू धन कमाउँछन्, पद जोड्छन् वा मनोरञ्जन खोज्छन्। तर ती सबै अस्थायी हुन्; तिनले दुःखको कारण हटाउँदैनन्, केवल केही क्षण भुलाइदिन्छन्।
जनक भन्नुहुन्छ: दुःखको एउटै मात्र स्थायी औषधि छ:
३. व्यावहारिक जीवनमा अद्वैतको उपयोग
जब तिमी बुझ्छौ कि तिम्रो सामुन्ने रहेको व्यक्ति, परिस्थिति र चुनौती कुनै भिन्न शत्रु होइनन्, बरु एउटै विराट चेतनाका तरंग हुन्, तब मनबाट ईर्ष्या, रिस र प्रतिशोधको आगो तुरुन्तै निभ्छ र हृदयमा असीम शान्ति फैलिन्छ।