अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 12
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गृह्णन् वदन् व्रजन्। ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः॥ १२ ॥
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan gṛhṇan vadan vrajan | īhitānīhitair mukto mukta eva mahāśayaḥ || 12 ||
नेपाली भावार्थ
हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै, खाँदै, हातले लिँदै, बोल्दै र हिँडडुल गर्दै पनि जुन महापुरुष आफ्नो मनभित्र 'इच्छा' (यो होस्) र 'अनिच्छा' (यो नहोस्) का सबै द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त रहन्छ, त्यो महान् हृदय भएको पुरुष नै साँचो अर्थमा जीवनमुक्त हो।
English Translation
Seeing, hearing, touching, smelling, eating, taking, speaking, and walking—the great-souled person who is utterly freed from the duality of like and dislike (desire and non-desire) is truly liberated indeed.
सार संक्षेप: कर्म त्याग्नु मुक्ति होइन, कर्मभित्रको 'चाहना र अनिच्छा' त्याग्नु साँचो मुक्ति हो। ज्ञानीको शरीरले सबै सांसारिक काम गर्छ, तर भित्र आत्मा केवल निर्लेप साक्षी भएर हेरिरहन्छ।
१. कर्मेन्द्रिय र ज्ञानेन्द्रियको पूर्ण सञ्चालन
यो श्लोक भगवद्गीता (५.८-९) को प्रसिद्ध श्लोकसँग ठ्याक्कै मेल खान्छ:
अष्टावक्र यहाँ ज्ञानेन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, छाला, जिब्रो) र कर्मेन्द्रियहरू (हात, मुख, गोडा) सबैको उल्लेख गर्नुहुन्छ:
ज्ञानी पुरुष यी सबै काम गर्दछ। उसले संसारको कुनै पनि व्यवहारलाई बहिष्कार गर्दैन।
२. 'ईहितानीहितैर्मुक्तः' — मुक्तिको चुरो कुरो
फरक कहाँ छ?
सामान्य मानिस हरेक काम गर्दा दुईवटा कुराले ग्रसित हुन्छ:
यो 'मन पर्नु र मन नपर्नु' को रोग नै बन्धन हो।
तर महाशय ज्ञानी पुरुष यी दुवैबाट मुक्त हुन्छ। उसको अगाडि जे काम आइपर्छ, ऊ निष्काम भावले गर्छ; तर उसको भित्र न त कुनै आशाको लोभ हुन्छ, न त अनिच्छाको गुनासो नै।
३. 'मुक्त एव महाशयः'
सद्गुरु अष्टावक्र ठोकुवा गर्नुहुन्छ: यही महाशय नै साँचो मुक्त हो।
उसलाई गुफामा गएर ध्यानको आसन बाँधिरहनु पर्दैन। संसारको भीडभाडमा दौडिरहँदा पनि ऊ भित्रबाट उत्तिकै शान्त र मुक्त छ जति हिमालको टाकुरामा हुन्थ्यो।