अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 12

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गृह्णन् वदन् व्रजन्। ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः॥ १२ ॥

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan gṛhṇan vadan vrajan | īhitānīhitair mukto mukta eva mahāśayaḥ || 12 ||

नेपाली भावार्थ

हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै, खाँदै, हातले लिँदै, बोल्दै र हिँडडुल गर्दै पनि जुन महापुरुष आफ्नो मनभित्र 'इच्छा' (यो होस्) र 'अनिच्छा' (यो नहोस्) का सबै द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त रहन्छ, त्यो महान् हृदय भएको पुरुष नै साँचो अर्थमा जीवनमुक्त हो।

English Translation

Seeing, hearing, touching, smelling, eating, taking, speaking, and walking—the great-souled person who is utterly freed from the duality of like and dislike (desire and non-desire) is truly liberated indeed.

सार संक्षेप: कर्म त्याग्नु मुक्ति होइन, कर्मभित्रको 'चाहना र अनिच्छा' त्याग्नु साँचो मुक्ति हो। ज्ञानीको शरीरले सबै सांसारिक काम गर्छ, तर भित्र आत्मा केवल निर्लेप साक्षी भएर हेरिरहन्छ।

१. कर्मेन्द्रिय र ज्ञानेन्द्रियको पूर्ण सञ्चालन

यो श्लोक भगवद्गीता (५.८-९) को प्रसिद्ध श्लोकसँग ठ्याक्कै मेल खान्छ:

"नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नङ्गच्छन्स्वपन्श्वसन्॥"

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानेन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, छाला, जिब्रो) र कर्मेन्द्रियहरू (हात, मुख, गोडा) सबैको उल्लेख गर्नुहुन्छ:

  • पश्यन् (हेर्दै)
  • शृण्वन् (सुन्दै)
  • स्पृशन् (स्पर्श गर्दै)
  • जिघ्रन् (सुँघ्दै)
  • अश्नन् (खाँदै)
  • गृह्णन् (लिँदै)
  • वदन् (बोल्दै)
  • व्रजन् (हिँड्दै)

ज्ञानी पुरुष यी सबै काम गर्दछ। उसले संसारको कुनै पनि व्यवहारलाई बहिष्कार गर्दैन।

२. 'ईहितानीहितैर्मुक्तः' — मुक्तिको चुरो कुरो

फरक कहाँ छ?
सामान्य मानिस हरेक काम गर्दा दुईवटा कुराले ग्रसित हुन्छ:

  1. ईहित: मलाई यो मन पर्छ, मलाई यो चाहिन्छ (Desire/Craving)।
  2. अनीहित: मलाई यो मन पर्दैन, म यसलाई हटाउन चाहन्छु (Aversion/Resentment)।

यो 'मन पर्नु र मन नपर्नु' को रोग नै बन्धन हो।
तर महाशय ज्ञानी पुरुष यी दुवैबाट मुक्त हुन्छ। उसको अगाडि जे काम आइपर्छ, ऊ निष्काम भावले गर्छ; तर उसको भित्र न त कुनै आशाको लोभ हुन्छ, न त अनिच्छाको गुनासो नै।

३. 'मुक्त एव महाशयः'

सद्गुरु अष्टावक्र ठोकुवा गर्नुहुन्छ: यही महाशय नै साँचो मुक्त हो।
उसलाई गुफामा गएर ध्यानको आसन बाँधिरहनु पर्दैन। संसारको भीडभाडमा दौडिरहँदा पनि ऊ भित्रबाट उत्तिकै शान्त र मुक्त छ जति हिमालको टाकुरामा हुन्थ्यो।

मनन सूत्र:
"कर्मले होइन, कामनाले बाँध्छ; जब चाहना र अनिच्छा मेटिन्छन्, तब हरेक कर्म पूजा र हरेक पाइला परिक्रमा बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):