अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 2

क्व शास्त्रं क्वात्मविज्ञानं क्व वा निर्विषयं मनः। क्व तृप्तिः क्व वितृष्णत्वं गतद्वन्द्वस्य मे सदा॥ २॥

kva śāstraṃ kvātmavijñānaṃ kva vā nirviṣayaṃ manaḥ | kva tṛptiḥ kva vitṛṣṇatvaṃ gatadvandvasya me sadā || 2 ||

नेपाली भावार्थ

सम्पूर्ण द्वन्द्व र विभाजनहरूबाट सधैंका लागि मुक्त भएको मेरो लागि— कहाँ छन् शास्त्रहरू? कहाँ छ आत्मज्ञान? कहाँ छ विषयरहित मन? कहाँ छ तृप्ति (सन्तुष्टि)? र कहाँ छ तृष्णारहितता (वैराग्य) नै वा?

English Translation

For me, who am ever free from all dualities—where are the scriptures? Where is Self-knowledge? Where is the objectless mind? Where is contentment, and where indeed is desirelessness?

सार संक्षेप: जसले सत्य पाइसक्यो, उसका लागि शास्त्रहरू केवल काँडा निकाल्ने अर्को काँडो जस्तै हुन्छन्। द्वन्द्व मेटिएपछि शास्त्र, ज्ञान, तृप्ति र वैराग्य जस्ता आध्यात्मिक अवधारणाहरू पनि विलीन भएर केवल विशुद्ध मौन सत्ता बाँकी रहन्छ।

१. 'गतद्वन्द्वस्य मे सदा' — द्वन्द्वको पूर्ण विसर्जन

हाम्रो बुद्धि सधैं द्वन्द्वमा बाँच्छ:

  • शास्त्र भर्सेस अविद्या।
  • ज्ञान भर्सेस अज्ञान।
  • तृष्णा भर्सेस वितृष्णा (वैराग्य)।
  • सन्तुष्टि भर्सेस असन्तुष्टि।
    तर राजा जनक भन्नुहुन्छ: 'गतद्वन्द्वस्य मे सदा'— मेरो लागि यी सबै द्वन्द्वहरू समाप्त भइसकेका छन्।
  • जब नदी सागरमा मिल्छ, तब नदीको पानी र सागरको पानीमा कुनै द्वैत बाँकी रहँदैन।

२. शास्त्र र आत्मज्ञानको पनि सीमा पार

  • क्व शास्त्रम्: शास्त्र तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म मानिस बाटो खोजिरहेको छ। जब घर पुगियो, तब नक्साको कुनै काम रहँदैन।
  • क्वात्मविज्ञानम्: जब म स्वयं आत्मा हुँ भने 'मैले आत्मालाई जानें' भन्ने अहंकार किन गर्नु? जान्ने र जानिनेको विभाजन नै ज्ञानको अहंकार हो।
  • क्व निर्विषयं मनः: साधकहरू मनलाई निर्विषय बनाउने कसरत गर्छन्। तर जब मन नै विलीन भयो, तब निर्विषय मन कसको?

३. साधकका लागि अन्तिम पाठ

  • शास्त्रहरूको अध्ययन गर्नुहोस्, तर शास्त्रका शब्दहरूलाई नै मोक्ष नसम्झनुहोस्।
  • आफ्नो भित्री द्वन्द्वहरूलाई शान्त गर्नुहोस्।
  • जब सबै मानसिक खोजीहरू सकिन्छन्, तब तपाईं आफ्नो अद्वैत स्वरूपमा विश्राम पाउनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"न मलाई शास्त्र चाहियो, न ज्ञानको अहंकार; म त सबै द्वन्द्वहरू पार गरेर आफ्नै अखण्ड र विशुद्ध मौनमा स्थित परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):