अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 3

क्व विद्या क्व च वाऽविद्या क्वाहं क्वेदं मम क्व वा। क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः स्वरूपस्य क्व रूपता॥ ३॥

kva vidyā kva ca vā'vidyā kvāhaṃ kvedaṃ mama kva vā | kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ svarūpasya kva rūpatā || 3 ||

नेपाली भावार्थ

कहाँ छ विद्या र कहाँ छ अविद्या? कहाँ छ 'म', कहाँ छ 'यो', र कहाँ छ 'मेरो'? कहाँ छ बन्धन र कहाँ छ मोक्ष? र जुन आत्मा निराकार र अनन्त छ, त्यस स्वरूपको कुनै निश्चित रूप नै कहाँबाट हुन सक्छ?

English Translation

Where is knowledge and where is ignorance? Where is 'I', where is 'this', and where indeed is 'mine'? Where is bondage, and where is liberation? For the formless Self, where is any form or attribute?

सार संक्षेप: अविद्या अन्धकार हो भने विद्या उज्यालो हो; तर जब सूर्य उदाउँछ तब अन्धकार र उज्यालो दुवैको द्वैत मेटिन्छ। जहाँ 'म' र 'मेरो' नै छैन, त्यहाँ बन्धन र मोक्ष दुवै मिथ्या साबित हुन्छन्— केवल निराकार आत्मा मात्र सर्वत्र चम्किन्छ।

१. 'क्वाहं क्वेदं मम क्व वा' — अहंकार र ममताको पूर्ण संहार

संसारको सम्पूर्ण दुःख तीनवटा शब्दमा टिकेको छ:

  1. अहम् (I): म शरीर हुँ, म कर्ता हुँ।
  2. इदम् (This): यो दृश्य संसार सत्य हो।
  3. मम (Mine): यो मेरो धन, परिवार र प्रतिष्ठा हो।
    राजा जनक भन्नुहुन्छ: आत्मबोधको महाज्वालामा यी तीनवटै काठहरू जलेर खरानी भइसकेका छन्।
  • जब 'म' नै छैन भने 'मेरो' कसको?
  • र जब द्रष्टा नै निराकार भयो भने 'यो' देखिने दृश्यको के अस्तित्व?

२. विद्या र अविद्या, बन्धन र मोक्षको पार

  • विद्या र अविद्या: महर्षि शङ्कराचार्य भन्नुहुन्छ: अविद्या अज्ञान हो र विद्या त्यसलाई हटाउने ज्ञान हो। तर जनक अझै माथिल्लो उचाइमा हुनुहुन्छ— जब अविद्या नै भ्रम थियो भने विद्याले के हटायो?
  • बन्ध र मोक्ष: बन्धन कसलाई थियो? कसैलाई थिएन। जब बन्धन नै थिएन भने मोक्ष कसको भयो?
  • स्वरूपस्य क्व रूपता: मेरो स्वरूपको कुन रूप छ? कुनै रूप छैन; म त अनन्त, निराकार र अनिर्वचनीय परब्रह्म हुँ।

३. साधकका लागि अन्तिम सत्य

  • आफूलाई बन्धनमा परेको दुःखी जीव नसम्झनुहोस्।
  • मोक्ष कुनै भविष्यको घटना होइन; अहिले नै आफ्नो अद्वैत, निराकार स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
  • जब 'म' र 'मेरो' हराउँछ, तब बन्धन र मोक्षको सारा झगडा स्वतः सकिन्छ।

मनन सूत्र:
"न ममा अविद्या छ, न विद्याको घमण्ड; न म बन्धनमा छु, न मोक्षको खोजीमा; म त सबै रूपहरूभन्दा पर रहेको नित्यमुक्त, निराकार आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):