अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 13

स्वभावादेव जानानो दृश्यमेतन्न किञ्चन। इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः॥ १३ ॥

svabhāvād eva jānāno dṛśyam etan na kiñcana | idaṁ grāhyam idaṁ tyājyaṁ sa kiṁ paśyati dhīradhīḥ || 13 ||

नेपाली भावार्थ

यो सम्पूर्ण दृश्य जगत आफ्नो स्वभावैले केही पनि होइन (सपना झैं असत्य हो) भनी सहज रूपमा जान्ने स्थिर बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुषले 'यो मैले लिनुपर्छ (ग्राह्य) र यो मैले फाल्नुपर्छ (त्याज्य)' भन्ने द्वन्द्वमा के देख्छ र? उसका लागि कुनै वस्तु न त पक्रन योग्य छ, न त छोड्न योग्य!

English Translation

Naturally knowing that this visible universe is nothing at all, how can that sage of steadfast intellect see anything as 'this is to be grasped' or 'this is to be renounced'?

सार संक्षेप: अज्ञानी मानिस संसारी वस्तुहरू बटुल्न (ग्रहण गर्न) मरिहत्ते गर्छ, साधु भनाउँदो मानिस वस्तुहरू छाड्न (त्याग गर्न) अहंकार गर्छ। तर सच्चा आत्मज्ञानीका लागि न केही लिनु छ, न केही छाड्नु छ; ऊ पूर्ण स्वतन्त्र छ।

१. 'ग्राह्य' र 'त्याज्य' भन्दा पर (Beyond Grasping and Renunciation)

संसारमा दुई प्रकारका द्वन्द्व हुन्छन्:

  1. भोगवादी (Grasping): "यो राम्रो छ, मलाई चाहिन्छ, म यो जोड्छु।"
  2. हठवादी त्यागी (Rejecting): "यो संसार खराब छ, म यो छाड्छु, म जंगल भाग्छु।"

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै मनका खेल हुन्!

  • जबसम्म तिमी कुनै वस्तुलाई 'त्याग्नुपर्ने' ठान्छौ, तबसम्म तिमीले त्यसलाई 'साँचो' मानेका छौ।
    के सपनाको बाघलाई मार्न तरबार चाहिन्छ?
    के मृगतृष्णाको पानी नपिउन कसम खानुपर्छ?
    होइन! जब त्यो असत्य हो भन्ने थाहा भयो, तब न त्यसलाई लिनु छ, न त्यसलाई छाड्नु छ।

२. 'धीरधीः' — स्थिर बुद्धिको सहजता

सच्चा धीर पुरुषको जीवन नदी जस्तै सहज हुन्छ:

  • यदि प्रारब्धवश दरबार र धन आयो भने उसले अहंकारपूर्वक "म यो लिन्नँ" भन्दैन; ऊ त्यसमा निर्लेप भएर बस्छ।
  • यदि भोलिपल्ट त्यो सबै खोसियो भने उसले रुँदै "मेरो सब लुटियो" भन्दैन।
    उसको लागि महल पनि आकाशको बादल जस्तै हो, र झुपडी पनि बादल जस्तै हो।

३. दैनिक जीवनमा सन्तुलन

हामी धेरैजसो "के लिने र के छाड्ने" भन्ने निर्णयको तनावमा बाँचिरहेका हुन्छौं।
जब हामी सबै परिस्थितिलाई साक्षी भावले हेर्न थाल्छौं:

  • चाहिने काम सहजै गरिन्छ, तर परिणामको चिन्ता गरिँदैन।
  • न कुनै वस्तुसँग अति-आसक्ति हुन्छ, न कुनै परिस्थितिप्रति घृणा।
    यही सहज जीवन नै जीवनमुक्तिको लक्षण हो।
अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):