अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 13
स्वभावादेव जानानो दृश्यमेतन्न किञ्चन। इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः॥ १३ ॥
svabhāvād eva jānāno dṛśyam etan na kiñcana | idaṁ grāhyam idaṁ tyājyaṁ sa kiṁ paśyati dhīradhīḥ || 13 ||
नेपाली भावार्थ
यो सम्पूर्ण दृश्य जगत आफ्नो स्वभावैले केही पनि होइन (सपना झैं असत्य हो) भनी सहज रूपमा जान्ने स्थिर बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुषले 'यो मैले लिनुपर्छ (ग्राह्य) र यो मैले फाल्नुपर्छ (त्याज्य)' भन्ने द्वन्द्वमा के देख्छ र? उसका लागि कुनै वस्तु न त पक्रन योग्य छ, न त छोड्न योग्य!
English Translation
Naturally knowing that this visible universe is nothing at all, how can that sage of steadfast intellect see anything as 'this is to be grasped' or 'this is to be renounced'?
सार संक्षेप: अज्ञानी मानिस संसारी वस्तुहरू बटुल्न (ग्रहण गर्न) मरिहत्ते गर्छ, साधु भनाउँदो मानिस वस्तुहरू छाड्न (त्याग गर्न) अहंकार गर्छ। तर सच्चा आत्मज्ञानीका लागि न केही लिनु छ, न केही छाड्नु छ; ऊ पूर्ण स्वतन्त्र छ।
१. 'ग्राह्य' र 'त्याज्य' भन्दा पर (Beyond Grasping and Renunciation)
संसारमा दुई प्रकारका द्वन्द्व हुन्छन्:
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै मनका खेल हुन्!
के सपनाको बाघलाई मार्न तरबार चाहिन्छ?
के मृगतृष्णाको पानी नपिउन कसम खानुपर्छ?
होइन! जब त्यो असत्य हो भन्ने थाहा भयो, तब न त्यसलाई लिनु छ, न त्यसलाई छाड्नु छ।
२. 'धीरधीः' — स्थिर बुद्धिको सहजता
सच्चा धीर पुरुषको जीवन नदी जस्तै सहज हुन्छ:
उसको लागि महल पनि आकाशको बादल जस्तै हो, र झुपडी पनि बादल जस्तै हो।
३. दैनिक जीवनमा सन्तुलन
हामी धेरैजसो "के लिने र के छाड्ने" भन्ने निर्णयको तनावमा बाँचिरहेका हुन्छौं।
जब हामी सबै परिस्थितिलाई साक्षी भावले हेर्न थाल्छौं:
यही सहज जीवन नै जीवनमुक्तिको लक्षण हो।