अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 17

बोधमात्रोऽहमज्ञानादुपाधिः कल्पितो मया। एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर्मम॥ १७ ॥

bodhamātro'ham ajñānād upādhiḥ kalpito mayā | evaṁ vimṛśato nityaṁ nirvikalpe sthitir mama || 17 ||

नेपाली भावार्थ

म केवल विशुद्ध चेतना (बोधस्वरूप) मात्र हुँ! अज्ञानका कारण मैले आफैँमाथि शरीर, मन र इन्द्रिय रूपी उपाधिहरूको व्यर्थै कल्पना गरेको रहेछु। यस प्रकारको नित्य सत्यलाई विचार गर्दागर्दै म अहिले सम्पूर्ण विचार र विकल्पहरूबाट मुक्त निर्विकल्प स्थितिमा दृढ भई बसेको छु!

English Translation

I am pure Awareness alone! It was through ignorance that limiting adjuncts (body, mind, and identity) were imagined by me upon myself. Contemplating thus continuously, I abide established in the unshakeable, thought-free state of non-duality!

सार संक्षेप: हामीले आफूलाई नाम, जात, पेशा र शरीरको उपाधिमा बाँधेका छौं। जब यो बोध हुन्छ कि म केवल 'बोधमात्र' (शुद्ध चेतना) हुँ, तब मन निर्विकल्प शान्तिमा विश्राम गर्दछ।

१. 'उपाधि' के हो? (What is an Upadhi?)

वेदान्तमा उपाधि भन्नाले त्यस्तो वस्तुलाई बुझाउँछ, जसले आफ्नो सम्पर्कमा आउने अर्को वस्तुको स्वरूप बिगारेको जस्तो भान पार्छ, तर वास्तवमा बिगार्दैन।

  • स्फटिक र रातो फूलको दृष्टान्त:
    एउटा शुद्ध, पारदर्शी स्फटिक (crystal) को नजिक रातो गुलाबको फूल राख्यो भने स्फटिक रातो देखिन्छ।
    अज्ञानी मानिस भन्छ— "स्फटिक रातो भयो!"
    तर ज्ञानीले फूललाई अलिकति पर सारिदिनासाथ स्फटिक जस्ताको तस्तै कञ्चन देखिन्छ।
    त्यहाँ रातोपन स्फटिकको गुण थिएन, केवल फूलको उपाधि थियो।

त्यस्तै:

  • तिम्रो आत्मा पूर्ण मुक्त, शान्त र सच्चिदानन्द छ।
  • तर जब आत्माले आफूलाई शरीर (उपाधि) मान्छ, तब भन्छ— "म रोगी भएँ, म दुब्लो भएँ।"
  • जब मन (उपाधि) सँग जोडिन्छ, तब भन्छ— "म दुःखी भएँ, म निराश भएँ।"
    यी सबै उपाधिहरू अज्ञानवश हामी आफैँले कल्पना गरेका हुन्!

२. 'निर्विकल्पे स्थितिर्मम' — विचारशून्य सहज समाधि (The Sahaja Samadhi)

जनक कुनै आँखा चिम्लेर जबरजस्ती सास रोक्ने हठयोगको कुरा गरिरहनुभएको छैन।
उहाँ भन्नुहुन्छ:

"यथार्थलाई बुझेर चिन्तन गर्दागर्दै मनका सबै भ्रमहरू स्वतः विलीन भए, र म सहजै निर्विकल्प अवस्थामा स्थित भएँ।"

यो अवस्था कुनै नयाँ ठाउँमा पुग्नु होइन; यो त आफ्नै वास्तविक घरमा फर्किनु हो, जहाँ कुनै संशय, कुनै डर र कुनै विकल्प बाँकी रहँदैन।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):