अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 98

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः। समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम्॥ ९८॥

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ | samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam || 98 ||

नेपाली भावार्थ

जुनसुकै परिस्थितिमा पनि सहजै आफ्नो स्वरूपमा स्थित रहने, सबै कर्तव्यहरू सम्पन्न भइसकेकाले पूर्ण विश्रान्त (शान्त) भएको, र सम्पूर्ण तृष्णाहरू मेटिएको कारण सर्वत्र समभावमा रहने मुक्त पुरुषले आफूले गरेको वा गर्न बाँकी रहेको कुनै पनि कर्मलाई सम्झेर चिन्ता गर्दैन।

English Translation

Established in the Self whatever the circumstance, fully contented with all duties completed, equanimous everywhere through thirstlessness—the liberated one never broods over what was done or left undone.

सार संक्षेप: हाम्रो मानसिक तनावको ठूलो हिस्सा विगतका कामको पछुतो ('मैले किन गरें?') र भविष्यका कामको चिन्ता ('मैले के गर्न बाँकी छ?') मा जान्छ। तर तृष्णारहित ज्ञानीले जे भयो त्यसमा गर्व गर्दैन, जे भएन त्यसमा पछुताउँदैन— ऊ वर्तमानमै पूर्ण शान्त रहन्छ।

१. 'कृतकर्तव्यनिर्वृतः' — अन्तिम विश्रान्ति

मानिस जन्मिएदेखि नमरेसम्म कर्तव्यको भारी बोकेर हिंड्छ:

  • पढ्नुपर्छ, कमाउनुपर्छ, विवाह गर्नुपर्छ, छोराछोरी हुर्काउनुपर्छ, पूजा गर्नुपर्छ, साधना गर्नुपर्छ।
  • यो काम कहिल्यै सकिँदैन; एउटा सकिन्छ, अर्को सुरु हुन्छ।
  • तर आत्मज्ञानी 'कृतकर्तव्य' हुन्छ:
    • उसले जीवनको परम उद्देश्य— आत्मसाक्षात्कार— हासिल गरिसकेको छ।
    • अब उसको टाउकोमा कुनै अधुरो कर्तव्यको भारी छैन।
    • त्यसैले ऊ 'निर्वृतः'— पूर्ण तृप्त र विश्रान्त भएर बस्छ।

२. 'न स्मरत्यकृतं कृतम्' — पश्चात्ताप र अहंकारको अन्त्य

साधारण मन दुई पाङ्ग्रामा घुम्छ:

  1. कृतम् (Done): "मैले कति राम्रो काम गरें, म कति दानी छु, मैले मन्दिर बनाएँ।" यसले अहंकार जन्माउँछ।
  2. अकृतम् (Undone): "धत्! मैले त्यो काम गर्न सकिनँ, म असफल भएँ।" यसले ग्लानि र डिप्रेसन जन्माउँछ।

तर ज्ञानी 'न स्मरति'— ऊ यी दुवैलाई सम्झेर मनको ऊर्जा खेर फाल्दैन:

  • जे भयो, प्रकृतिको नियमले भयो।
  • जे भएन, प्रकृतिको इच्छा थिएन।
  • ऊ खोलामा बगेको पानी जस्तै वर्तमानको किनार समातेर बगिरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा हलुकापनको पाठ

  • विगतका गल्तीहरूलाई लिएर आज पछुताउन छाड्नुहोस्; जे बित्यो त्यो सपना थियो।
  • गर्न बाँकी कामहरूको अनावश्यक तनाव नबोक्नुहोस्; अहिले जे सम्भव छ, त्यो मात्र गर्नुहोस्।
  • आफ्नो तृष्णालाई घटाउनुहोस्; तृष्णा घट्नासाथ सबै परिस्थितिमा सहज समभाव प्राप्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो कुनै काम अधुरो छैन, न कुनै कामको अहंकार छ; म त सबै कर्तव्यहरू पूरा भइसकेको पूर्ण तृप्त र मुक्त साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):