अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 70

भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी। अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति॥ ७०॥

bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī | alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati || 70 ||

नेपाली भावार्थ

'यो सम्पूर्ण दृश्य जगत केवल भ्रम मात्र हो र वास्तवमा यहाँ केही पनि छुट्टै अस्तित्व छैन' भन्ने अटल निश्चय भएको ज्ञानी पुरुष, मन-बुद्धिको लक्ष्य नबन्ने तर स्वयं प्रकाशवान् (अलक्ष्यस्फुरण) शुद्ध आत्मा भएर आफ्नै स्वाभाविक शान्तिमा सहजै विश्राम पाउँछ।

English Translation

Firmly convinced that all this universe is mere illusion and nothing truly exists independently, that pure sage, shining as the ungraspable and self-luminous Awareness, effortlessly dissolves into natural peace.

सार संक्षेप: सपनाको संसार जतिसुकै भयानक वा सुन्दर भए पनि बिउँझिएपछि केही पनि बाँकी रहँदैन। त्यस्तै, संसार केवल भ्रम हो भन्ने दृढ निश्चय हुनासाथ कुनै अभ्यास नगरीकन मानिस आफ्नै शुद्ध शान्त स्वरूपमा लीन भइहाल्छ।

१. 'भ्रमभूतमिदं सर्वम्' — भ्रमको यथार्थ बोध

हामी किन दुःखी छौं? किनकि हामीले भ्रमलाई सत्य मानेका छौं:

  • मृगतृष्णाको पानी देखेर प्यासी मृग मरुभूमिमा दौडिन्छ र मर्न पुग्छ।
  • डोरीमा सर्प देखेर मानिसको मुटुको धड्कन बढ्छ र डरले काम्छ।
  • तर जब बत्ती बालेर हेरिन्छ, तब थाहा हुन्छ— "अरे! यहाँ त सर्प छँदै थिएन!"
  • अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यस्तै यो जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख र संसार 'भ्रमभूतम्' हो।
  • जब ज्ञानीलाई 'किञ्चिन्नास्ति' (ब्रह्मबाहेक यहाँ केही पनि छुट्टै छैन) भन्ने दृढ निश्चय हुन्छ, तब सारा डर र दुःखको कारण नै मेटिन्छ।

२. 'अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः' — आत्माको दिव्य प्रकाश

आत्मा कस्तो छ?

  • अलक्ष्य: यसलाई आँखाले देख्न सकिँदैन, कानले सुन्न सकिँदैन, र बुद्धिले कुनै वस्तु जस्तै लक्ष्य (object) बनाउन सकिँदैन।
  • स्फुरणः: तर यो कुनै अन्धकार वा शून्यता होइन; यो त प्रतिक्षण स्वयं-प्रकाशित (self-luminous) भइरहने चैतन्य हो।
  • ज्ञानी यस्तो शुद्ध स्वरूपमा स्थित भएर 'स्वभावेनैव शाम्यति'— कुनै ध्यानको प्रयास नगरीकन आफ्नै स्वाभाविक शान्तिको महासागरमा विश्राम गर्दछ।

३. दैनिक जीवनमा निश्चयी बन्ने कला

  • संसारका समस्याहरूलाई सत्य मानेर तिनमा नअल्झिनुहोस्; ती केवल सपनाका तरङ्ग हुन्।
  • शान्ति खोज्न बाहिर नजानुहोस्; शान्ति त तपाईंको आफ्नै स्वाभाविक स्वरूप (स्वभाव) हो।
  • केवल भ्रमलाई भ्रम भनेर चिन्नुहोस्, बाँकी काम सत्यले आफैं गरिदिनेछ।

मनन सूत्र:
"संसार भ्रम हो, आत्मा सत्य हो; यो निश्चय हुनासाथ मेरो मन कुनै प्रयासबिना आफ्नै अखण्ड शान्तिमा लीन हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):