अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 9

एको विशुद्धबोधोऽहमिति निश्चयवह्निना। प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव॥ ९ ॥

eko viśuddha-bodho'ham iti niścaya-vahninā | prajvālyājñāna-gahanaṁ vīta-śokaḥ sukhī bhava || 9 ||

नेपाली भावार्थ

‘म एक अद्वितीय र विशुद्ध ज्ञानस्वरूप (चेतन) हुँ’ भन्ने दृढ निश्चयको अग्निद्वारा अज्ञानरूपी घनाजङ्गललाई भष्म पारेर सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त होऊ र परमानन्दमय सुखी बन।

English Translation

Having burned down the dense forest of ignorance with the fire of conviction: 'I am the one pure awareness,' become free from all sorrow and be happy.

सार संक्षेप: जतिसुकै पुरानो र घना अज्ञानको जङ्गल भए पनि 'म शुद्ध चैतन्य हुँ' भन्ने ज्ञानको एउटै झिल्कोले त्यसलाई क्षणभरमै भष्म गरिदिन्छ।

१. 'अज्ञान-गहनम्' - अज्ञानरूपी घनाजङ्गल

हाम्रो मन वर्षौँदेखिका भ्रम, संस्कार, भय, र अज्ञानको एउटा विशाल घनाजङ्गल जस्तै भएको छ।

  • त्यहाँ "म मरेपछि के होला?", "मेरो शरीर रोगी भयो", "संसारले मलाई के भन्ला?" जस्ता अनगिन्ती शङ्का-उपशङ्काका काँडेदार झाडीहरू फैलिएका छन्।
  • यदि कसैले बन्चरो लिएर त्यो जङ्गलका रुखहरू एक-एक गरेर काट्न थाल्यो भने लाखौँ वर्षमा पनि त्यो जङ्गल सकिँदैन।
  • धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो अज्ञान र विकारहरूलाई एक-एक गरी मेटाउन खोज्छन्— कहिले रिस नियन्त्रण गर्न खोज्छन्, कहिले लोभ मेटाउन खोज्छन्। तर ती जति काटे पनि नयाँ टुसा उम्रेर फेरि झाङ्गिन्छन्।

२. 'निश्चय-वह्निना' - दृढ निश्चयको महा-अग्नि

अष्टावक्रले त्यो घनाजङ्गललाई सधैँका लागि अन्त्य गर्ने अचूक उपाय बताउनुहुन्छ: आगो लगाइदेऊ!

  • घनाजङ्गल जतिसुकै विशाल र पुरानो किन नहोस्, एउटा सानो आगोको झिल्को सल्किनेबित्तिकै केही बेरमै त्यो सम्पूर्ण जङ्गल खरानी बन्दछ।
  • त्यो आगो के हो?

    'एको विशुद्धबोधोऽहम्'
    अर्थात्— "म शरीर होइन, म मन होइन; म त एक, अद्वितीय, पवित्र र विशुद्ध ज्ञानस्वरूप (बोधस्वरूप) हुँ।"

  • यो कुनै रट लगाउने मन्त्र होइन, यो हृदयको 'दृढ निश्चय' हो। जब तिमीलाई आफ्नै अमर चैतन्यको पूर्ण विश्वास हुन्छ, सारा भ्रमहरू खरानी हुन्छन्।

३. 'वीतशोकः सुखी भव' - शोकको स्थायी अन्त्य

संसारमा शोक (Sorrow) तब मात्र हुन्छ जब हामी आफ्नो मानिएको वस्तु वा शरीर गुम्ने भयमा हुन्छौँ।

  • जसले आफूलाई शरीर सम्झन्छ, ऊ बुढ्यौली, रोग र मृत्युको भयले सधैँ शोकग्रस्त रहन्छ।
  • तर जब मानिसले जान्दछ कि "म त त्यो विशुद्ध चेतना हुँ जसलाई न आगोले जलाउन सक्छ, न पानीले भिजाउन सक्छ, न कालले मार्न सक्छ", तब सम्पूर्ण शोक र रुवाबासी समाप्त हुन्छ।
  • शोक सकिनासाथ जे बाँकी रहन्छ, त्यो नै तिम्रो वास्तविक 'सुख' (परमानन्द) हो।

मनन योग्य विचार:
"हजार वर्षदेखि अँध्यारो रहेको गुफामा उज्यालो ल्याउन हजार वर्ष नै पर्खनु पर्दैन; एउटा सानो दियो सल्काउनासाथ त्यो हजार वर्षको अँध्यारो एकै क्षणमा हराउँछ। आत्मज्ञानको प्रकाश त्यस्तै दियो हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):