अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 9

निर्वेद र उदासीनता

निर्वेदवर्णनम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमं गता॥ २ ॥

kasyāpi tāta dhanyasya lokaceṣṭāvalokanāt | jīvitecchā bubhukṣā ca bubhutsopaśamaṁ gatā || 2 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्रिय शिष्य! संसारका मानिसहरूको व्यर्थको दौडधुप, छटपटी र दुःखलाई तटस्थ भएर हेर्दाहेर्दै, कुनै विरलै धन्य महापुरुषको मनबाट— बाँच्ने अन्धो मोह (जीवितेच्छा), विषय-भोगहरूको भोक (बुभुक्षा), र नयाँ-नयाँ कुरा बटुल्ने बौद्धिक कौतूहल (बुभुत्सा) समेत सधैँका लागि पूर्ण शान्त भई बिलाएर जान्छ!

English Translation

O dear one, by merely observing the futile struggles and frantic strivings of people in the world, in some rare blessed soul, the craving for life (jīvitecchā), the hunger for enjoyment (bubhukṣā), and the intellectual itch to know more (bubhutsā) all subside into complete peace!

सार संक्षेप: संसारको भीडभाड र मानिसहरूको छटपटीलाई नजिकबाट हेर्दा तीनवटा तीव्र भोकहरू शान्त हुन्छन्: बाँच्ने अन्धो लोभ, भोग्ने तिर्खा, र बौद्धिक जानकारी थुपार्ने व्यर्थको कौतूहल।

१. तीन महान् तृष्णाहरूको शान्ति (Three Primal Cravings)

अष्टावक्र यहाँ मनुष्यका तीनवटा सबैभन्दा गहिरा तृष्णाहरूको विश्लेषण गर्नुहुन्छ:

  1. जीवितेच्छा (The Craving for Life): जुनसुकै मूल्य चुकाएर भए पनि शरीर जोगाइराख्ने, बुढ्यौली र मृत्युसँग डराउने मोह।
  2. बुभुक्षा (The Hunger for Enjoyment): नयाँ स्वाद, नयाँ दृश्य, नयाँ मान-सम्मान, नयाँ सुखहरू भोग्ने कहिल्यै नअघाउने भोक।
  3. बुभुत्सा (The Itch for Information/Knowledge): केवल बौद्धिक रूपमा शास्त्र, किताब, समाचार, तर्क-वितर्क बटुलिरहने मानसिक रोग।

साधारण मानिस यी तीनवटै कुरामा जीवनभर पिल्सिरहन्छ: भोग्न खोज्छ, बाँच्न खोज्छ, र जान्न खोज्छ।
तर कुनै विरलै प्रबुद्ध मानिसले जब संसारका मानिसहरूको अवस्था हेर्छ:
"अरे! मानिसहरू जीवनभर धन कमाएर पनि अन्त्यमा खाली हात मर्दैछन्। जति खाए पनि भोक मर्दैन। जति किताब पढे पनि मन शान्त हुँदैन।"
यो देखेर उसको भित्रबाट यी तीनै तृष्णाहरू स्वतः शान्त (उपशम) हुन्छन्।

२. 'लोकचेष्टावलोकनात्' — संसारलाई ऐनाको रूपमा हेर्ने कला

गौतम बुद्धको जीवन हेरौं:
उहाँले जङ्गलमा गएर कुनै कठिन ग्रन्थ पढ्नुभएको थिएन।
उहाँले केवल दरबारबाट बाहिर निस्केर चारवटा दृश्य देख्नुभयो— एक रोगी, एक वृद्ध, एक मृत शरीर र एक सन्यासी (लोकचेष्टावलोकन)।
त्यही दृश्यले उहाँको भित्र सम्पूर्ण संसारप्रतिको मोह एकै क्षणमा समाप्त गरिदियो!

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"आफूलाई धन्य बनाउने मानिसले अरूको दुःख र दौडधुपबाट नै शिक्षा लिन्छ र तुरुन्तै शान्त हुन्छ।"

३. दैनिक जीवनमा प्रयोग

जब तपाईं सडकमा, कार्यालयमा वा बजारमा मानिसहरूको होडबाजी र तनाव देख्नुहुन्छ:

  • त्यो प्रतिस्पर्धामा तपाईं पनि हामफाल्ने होइन।
  • एक कदम पछाडि हट्नुहोस् र हेर्नुहोस्— "यो सबै दौडधुपको अन्त्य के हो?"
  • यो साक्षी दृष्टिले मनलाई तत्काल परम वैराग्य र स्थिरता दिन्छ।

मनन सूत्र:
"संसारको व्यर्थको दौडलाई साक्षी भएर हेर; न केही भोग्नु छ, न केही थुपार्नु छ— तिमी भित्रै सम्पूर्ण तृप्ति छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):