अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 8

अहं कर्तेत्यहंकारमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव॥ ८ ॥

ahaṁ kartety ahaṅkāra-mahā-kṛṣṇāhi-daṁśitaḥ | nāhaṁ karteti viśvāsāmṛtaṁ pītvā sukhī bhava || 8 ||

नेपाली भावार्थ

‘म कर्ता हुँ’ (मैले यो गरेँ वा म गर्दैछु) भन्ने अहङ्काररूपी विशाल कालो सर्पले तिमीलाई डसेको छ। ‘म कर्ता होइन’ भन्ने दृढ निश्चयको दिव्य अमृत पिएर तिमी अहिल्यै परम सुखी होऊ।

English Translation

You have been bitten by the great black serpent of the ego: 'I am the doer.' Drink the nectar of the faith 'I am not the doer,' and be happy.

सार संक्षेप: मैले गरेँ भन्ने अहङ्कार विष समान मानिसलाई जलाउँछ; सबै कार्य प्रकृतिको नियममा भइरहेको छ र म साक्षी मात्र हुँ भन्ने बोध नै जीवनको साँचो अमृत हो।

१. 'अहङ्कार-महाकृष्णाहि' - अहङ्कारलाई कालो सर्प किन भनियो?

अष्टावक्रले अहङ्कारलाई 'महाकृष्णाहि' (अत्यन्त भयानक र कालो विषालु सर्प) को उपमा दिनुभएको छ।
किन?

  • जब कुनै मानिसलाई कालो विषालु सर्पले डस्छ, उसको शरीरभरि विष फैलिन्छ र उसको चेत हराउँछ।
  • त्यसैगरी जब मानिसको मनमा 'म कर्ता हुँ' (I am the doer) भन्ने अहङ्कार पस्छ, त्यो अहङ्काररूपी विषले मानिसको सम्पूर्ण विवेक र शान्तिलाई नष्ट गरिदिन्छ।
  • सफलता मिल्दा मानिस अहङ्कारले फुल्छ, असफलता मिल्दा हीनताबोध र निराशामा डुब्छ।
  • "मैले यति ठूलो काम गरेँ", "मेरो कारणले यो भयो", "मैले परिवार पालेको छु"— यो सोच नै मानिसको जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव, चिन्ता र दुःखको मूल कारण हो।

२. 'नाहं कर्ता' - अकर्ता भावको परम अमृत

सर्पको विष काट्न अमृत वा औषधिको आवश्यकता पर्दछ।
अष्टावक्रले त्यो महा-विषको अचूक औषधि बताउनुहुन्छ:

'नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव'
अर्थात्— "म कुनै कामको कर्ता होइन" भन्ने सत्यलाई आफ्नो भित्री हृदयमा अमृत जस्तै पिऊ!

यसको गहिरो अर्थ के हो? के यसको अर्थ हात बाँधेर अल्छी भएर बस्नु हो?
बिल्कुलै होइन!

  • जब रुखमा फल लाग्छ, रुखले भन्दैन कि "मैले फल फलाएँ।" त्यो प्रकृतिको जल, माटो र घामको स्वाभाविक नियमले फल्छ।
  • तिम्रो मुटु धड्किरहेको छ, श्वास चलिरहेको छ, पाचन भइरहेको छ— के तिमीले प्रयास गरेर चलाएका हौ? होइन, यो अनन्त चैतन्यको सत्तामा आफैँ भइरहेको छ।
  • त्यसैगरी हात, गोडा, इन्द्रिय र मनले गर्ने सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिको विधान अनुसार भइरहेका छन्।
  • जब तिमीले "मैले गरेँ" भन्ने झूटा दावा छोडिदिन्छौ, तिम्रो टाउकोबाट सम्पूर्ण संसारको भारी खस्छ।

३. सुखी हुने सहज उपाय

जसरी रेलमा यात्रा गर्ने मानिसले आफ्नो भारी टाउकोमा बोकिरह्यो भने ऊ मूर्ख कहलिन्छ— किनकि भारी उसले बोके पनि नबोके पनि रेलले नै बोकिरहेको हुन्छ!
त्यसैगरी यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई परमात्माको महाशक्तिले चलाइरहेको छ।

  • तिमी केवल एक निमित्त हौ, एक साक्षी हौ।
  • जब तिमी भन्छौ— "म कर्ता होइन, प्रभु/प्रकृति नै कर्ता हो, म त केवल हेर्ने साक्षी हुँ", तब तत्क्षण तिम्रो हृदय परम विश्राम र शान्तिले भरिन्छ।

मनन योग्य विचार:
"जति बेला तिमी 'मैले गरेँ' भन्छौ, तिमी बन्धनमा पर्छौ। जति बेला तिमी 'सबै भइरहेको छ, म त साक्षी मात्र हुँ' भन्छौ, तिमी मुक्त हुन्छौ। अकर्ता हुनु नै परम विश्राम हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):