जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 5
आश्रमानाश्रमं ध्यानं चित्तस्वीकृतवर्जनम्। विकल्पं मम वीक्ष्यैतदेवमेवाहमास्थितः॥ ५ ॥
āśramānāśramaṁ dhyānaṁ cittasvīkṛtavarjanam | vikalpaṁ mama vīkṣyaitad evam evāham āsthitaḥ || 5 ||
नेपाली भावार्थ
आश्रम (गृहस्थ वा सन्यास) का नियमहरू, ध्यानका अभ्यासहरू, र मनले धर्म वा नियम सम्झेर स्वीकार गरेका वा त्यागेका सबै धारणाहरू केवल मनका कृत्रिम विकल्प (कल्पना) मात्र हुन् भन्ने देखेर; म ती सबै मानसिक द्वन्द्वहरू छाडेर आफ्नै सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।
English Translation
Seeing that ashramas (stages of life), meditation, and the mind's accepted rules and renunciations are nothing more than mental projections, I have cast them aside. Thus indeed do I abide.
सार संक्षेप: आश्रम, बाहिरी भेष, ध्यानका विधि र नियमहरू सबै मनका खेल हुन्। आत्मा कुनै आश्रममा बाँधिँदैन, न त आत्मालाई कुनै ध्यानको आवश्यकता छ। यी सबै मानसिक विकल्पहरूबाट पर हुनु नै सच्चा आत्मस्थिति हो।
१. सामाजिक र धार्मिक संरचनाहरूको सीमा
समाजले मानिसलाई चार आश्रममा बाँधेको छ:
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
त्यसैगरी:
यी सबै मनका 'चित्तस्वीकृतवर्जनम्' (मनले आफैँ बनाएका नियम र त्याग) हुन्।
२. 'विकल्पं मम वीक्ष्य' — मनका कल्पनाहरू चिन्ने विवेक
जनकले देख्नुभयो:
जब यी सबै कुरा मनका तरंग मात्र हुन् भने तिनीहरूको पछि किन दौडिने?
जनकले ती सबै विकल्पहरूलाई केवल साक्षी भावले हेरे र शान्त भए।
३. राजा भएर पनि सन्यासीभन्दा माथि
जनकले आफ्नो राजमुकुट फुकालेर जङ्गल भाग्नु परेन।
उनी दरबारमै रहे, तर उनको मनबाट सबै धार्मिक पाखण्ड, आश्रमको घमण्ड र ध्यानको तनाव हट्यो।
उनी 'एवमेवाहमास्थितः' — जे छ, जस्तो छ, त्यसमै पूर्णतया वर्तमान भएर बाँचे।