अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 39

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति। धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः॥ ३९॥

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati | dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ || 39 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मानिसले कहिल्यै शान्ति पाउँदैन, किनकि ऊ मनलाई जबर्जस्ती 'शान्त बनाउन' खोज्छ (शान्त गर्ने हठ गर्छ)। तर ज्ञानी पुरुष भने आत्मतत्वको दृढ निश्चय गरेर सधैं स्वाभाविक रूपमै शान्त मन भएको रहन्छ।

English Translation

The fool does not find peace because he strives to pacify his mind; while the wise sage, having firmly ascertained the Truth, remains perpetually tranquil of mind without effort.

सार संक्षेप: मनलाई शान्त बनाउन खोज्नु नै मनमा नयाँ अशान्ति जन्माउनु हो। जब तपाईंले बुझ्नुहुन्छ कि आत्मा कहिल्यै अशान्त भएकै छैन, तब मनको चञ्चलताको कुनै असर पर्दैन र स्वाभाविक शान्ति स्वतः रहिरहन्छ।

१. 'शान्त हुने प्रयास' नै अशान्तिको कारण

यो आध्यात्मिक यात्रामा साधकहरूले गर्ने सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो:

  • साधक बस्छ, आँखा चिम्लिन्छ, र भन्छ— 'मेरो मन शान्त हुनुपर्छ।'
  • अनि मनमा कुनै विचार आउनासाथ ऊ दुःखी हुन्छ— 'धत्, फेरि विचार आयो, म शान्त हुन सकिनँ!'
  • यसरी शान्त हुने चाहनाले झन् नयाँ द्वन्द्व, रिस र निराशा जन्माउँछ।

अष्टावक्र यस रहस्यलाई छर्लङ्ग पार्नुहुन्छ: 'न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति'।

  • शान्त हुन खोज्ने कर्ता (ego) नै अशान्तिको बीउ हो।
  • अशान्त मनले शान्ति कसरी ल्याउन सक्छ? अशान्तिले खोजेको शान्ति पनि अशान्त नै हुन्छ।

२. 'तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः'

ज्ञानी पुरुषले मनलाई शान्त बनाउने कुनै कसरत गर्दैन:

  • उसले आत्मतत्वको निश्चय गर्दछ: "मन चञ्चल हुन सक्छ, विचारहरू आउन सक्छन्, तर म मन होइन। म त मनलाई हेर्ने आकाश हुँ। आकाशमा जतिसुकै हुरी चले पनि आकाश कहिल्यै अशान्त हुँदैन।"
  • जब उसले मनका विचारहरूसँग आफूलाई जोड्न छाड्छ, तब विचारहरूले उसलाई छुँदैनन्।
  • परिणामतः उसको मन बाहिरबाट काम गर्दा पनि भित्रबाट 'सर्वदा शान्तमानसः'— सधैं पूर्ण शान्त रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा शान्ति अनुभव गर्ने सूत्र

  • मनमा अशान्ति आउँदा त्यसलाई हटाउन जबर्जस्ती नगर्नुहोस्; त्यसलाई केवल तटस्थ भएर हेर्नुहोस्।
  • शान्ति खोज्न कतै जानु पर्दैन; अशान्तिसँगको आफ्नो तादात्म्य (identification) तोड्नासाथ शान्ति पहिल्यै उपस्थित हुन्छ।
  • जे छ त्यसलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्नु नै वास्तविक शान्ति हो।

मनन सूत्र:
"शान्त बन्ने प्रयास नै अशान्ति हो; म शान्त बन्ने वस्तु होइन, म त स्वयं अखण्ड र स्वाभाविक शान्तिस्वरूप आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):