जनक उवाच
महाराजा जनक
श्लोक 5
क्व कर्ता क्व च वा भोक्ता निष्क्रियं स्फुरणं क्व वा। क्वापरोक्षं फलं वा क्व निःस्वभावस्य मे सदा॥ ५॥
kva kartā kva ca vā bhoktā niṣkriyaṃ sphuraṇaṃ kva vā | kvāparokṣaṃ phalaṃ vā kva niḥsvabhāvasya me sadā || 5 ||
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं कुनै पनि सांसारिक स्वभाव वा उपाधिरहित (निःस्वभाव) मेरो स्वरूपमा— कहाँ छ कर्ता, र कहाँ छ भोक्ता? क्रियारहित चेतनाको स्फुरण नै वा कहाँ छ? प्रत्यक्ष आत्मसाक्षात्कार कहाँ छ र त्यसको फल नै वा कहाँ छ?
English Translation
King Janaka said: For me who am eternally devoid of any conditioned nature or personal identity (nihsvabhava)—where is the doer, and where indeed is the enjoyer? Where is actionlessness or the emergence of manifestation? Where is direct realization, and where indeed is its fruit?
सार संक्षेप: जहाँ कुनै परिसीमित स्वभाव वा व्यक्तित्व नै छैन, त्यहाँ 'मैले गरें' (कर्ता) वा 'मैले भोगें' (भोक्ता) को प्रश्न नै उठ्दैन। यहाँसम्म कि 'मैले आत्मसाक्षात्कार गरें' र 'मलाई मोक्षको फल मिल्यो' भन्नु पनि द्वैतको छायाँ मात्र हो।
१. कर्ता र भोक्ताको भ्रमको अन्त्य
संसारको सम्पूर्ण बन्धन दुई भ्रममा आधारित छ:
जनक भन्नुहुन्छ कि यी दुवै अहंकारका खेल हुन्।
२. 'अपरोक्ष ज्ञान' र फलको अतिक्रमण
वेदान्तमा 'अपरोक्षानुभूति' (प्रत्यक्ष आत्म-अनुभूति) लाई सर्वोपरि मानिन्छ। तर जनक अझै माथि उठ्नुहुन्छ:
३. 'निःस्वभाव' को गम्भीर अर्थ