अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 24

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया। प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता॥ २४ ॥

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā | prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā || 24 ||

नेपाली भावार्थ

जसको चित्त स्वभावैले विचारशून्य र अहङ्कारविहीन छ, जो संयोगवश अगाडि आइपरेका कर्महरूलाई साधारण मानिस झैं सहज रूपमा गरिरहेको देखिन्छ—त्यस धीर ज्ञानी पुरुषका लागि न त कसैले गरेको मान-सम्मानको कुनै हर्ष हुन्छ, न कसैले गरेको अपमानको कुनै पीडा नै।

English Translation

For the steadfast sage whose mind is naturally empty of concepts, acting spontaneously as things present themselves just like an ordinary person, there is neither honor nor dishonor.

सार संक्षेप: मान र अपमान अहङ्कारका दुई मुख हुन्। जसको भित्र अहङ्कार नै छैन, उसलाई कसले आदर गर्ने र कसले अपमान गर्ने? ऊ ढुङ्गा झैं जड होइन, ऊ त बालक झैं सरल र सम्मान-अपमानभन्दा पर छ।

१. 'प्राकृतस्येव' — ज्ञानीको साधारणपन

संसारमा तथाकथित 'गुरु' वा 'महात्मा' हरू विशेष देखिन चाहन्छन्:

  • उनीहरू विशेष लुगा लगाउँछन्, विशेष माला लगाउँछन् र आफ्ना अगाडि मानिसहरूले झुकेर ढोगून् भन्ने चाहन्छन्।
    तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो ज्ञानी 'प्राकृतस्येव' (एउटा नितान्त साधारण, सरल मानिस जस्तै) बाँच्दछ!
  • उसलाई कुनै विशेष आसन चाहिन्छ भन्ने छैन।
  • ऊ भीडमा हिँड्दा उसलाई कसैले चिन्न पनि सक्दैन कि ऊ कत्रो महान् आत्मज्ञानी हो!
    किनभने उसलाई मानिसहरूको ध्यान खिच्ने कुनै रोग छैन।

२. 'न मानो नावमानता' — मान र अपमानको अन्त्य

मानिस किन दुःखी हुन्छ?

  • "त्यसले मलाई नमस्कार गरेन।"
  • "त्यसले मेरो सम्मान गरेन, मेरो अपमान गर्यो।"

तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:
अपमान कसको हुन्छ?
नामको, रूपको, जातको वा शरीरको!
तर तिमी न नाम हौ, न रूप हौ, न शरीर हौ; तिमी त अनन्त चैतन्य हौ। के कुनै मानिसले आकाशलाई गाली गरेर आकाशको अपमान गर्न सक्छ? आकाश हाँसिरहन्छ!
त्यस्तै, ज्ञानीलाई कसैले फूल चढाओस् वा कसैले पत्थर हानोस्, उसको आत्मस्वरूपमा कुनै फरक पर्दैन।

३. 'यदृच्छया' — सहज जीवन

ज्ञानीले आफ्ना लागि कुनै तालिका बनाउँदैन। संयोगले जे आइपर्छ, उसले गर्छ।
यही सहजता नै जीवनको साँचो कला हो।

मनन सूत्र:
"आकाशको न सम्मान हुन्छ न अपमान; जसको अहंकार मेटियो, उसको अगाडि प्रशंसा र निन्दा दुवै हावाका झोँका मात्र हुन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):