अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 13

क्वोपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः। क्व चास्ति पुरुषार्थो वा निरुपाधेः शिवस्य मे॥ १३॥

kvopadeśaḥ kva vā śāstraṃ kva śiṣyaḥ kva ca vā guruḥ | kva cāsti puruṣārtho vā nirupādheḥ śivasya me || 13 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सबै उपाधि र सीमाहरूबाट सर्वथा मुक्त (निरुपाधि) तथा परमकल्याणकारी (शिव) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ उपदेश र कहाँ छ शास्त्र? कहाँ छ शिष्य र कहाँ छ गुरु? र चार पुरुषार्थहरू (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) नै वा कहाँ छन्?

English Translation

King Janaka said: For me who am devoid of all limiting adjuncts (nirupadhi) and who am the auspicious Supreme Reality (Shiva)—where is spiritual teaching, and where is scripture? Where is the disciple, and where indeed is the master? And where are the four goals of human life (purusharthas)?

सार संक्षेप: अष्टावक्र गीताको यो सर्वोच्च कृतज्ञता र आत्मसाक्षात्कारको उद्घोष हो। अष्टावक्रको अगाडि उभिएर जनक भन्नुहुन्छ कि अद्वैतको परम सत्यमा न गुरु छ न शिष्य, न शास्त्र छ न उपदेश। सबै सीमाहरू हटेपछि केवल कल्याणमय 'शिव' (आत्मा) मात्र प्रकाशमान छ।

१. गुरु-शिष्य परम्पराको सर्वोच्च विश्रान्ति

अष्टावक्र गीताको प्रारम्भ भएको थियो जनकको जिज्ञासाबाट:

  • "कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति..." (ज्ञान कसरी मिल्छ? मुक्ति कसरी हुन्छ?)
  • त्यतिबेला अष्टावक्र गुरु हुनुहुन्थ्यो र जनक विनम्र शिष्य।

तर २०औं अध्यायको १३औं श्लोकमा जनक त्यही गुरुको चरणमा बसेर अद्वैतको यस्तो सिंहनाद गर्नुहुन्छ:

  • "क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः"— जब म नै त्यो अद्वैत तत्व हुँ भने गुरु को र शिष्य को?
  • सद्गुरु अष्टावक्रको महानता यही हो कि उहाँले शिष्यलाई शिष्य बनाएर राख्नुभएन; बरु आफ्नै जस्तो पूर्ण ब्रह्म बनाएर खडा गरिदिनुभयो।
  • जब नदी सागरमा मिल्छ, तब नदी र सागरको भेद समाप्त हुन्छ।

२. चार पुरुषार्थको अतिक्रमण

मानव जीवनको आधार चार पुरुषार्थ मानिन्छन्:

  1. धर्म: कर्तव्य र नीति।
  2. अर्थ: धन र साधन।
  3. काम: इच्छा र सुख।
  4. मोक्ष: परम मुक्ति।

जनक भन्नुहुन्छ: यी चारै पुरुषार्थ सीमित मानवको लागि थिए।

  • जो नित्य तृप्त र निरुपाधि शिवस्वरूप छ, उसलाई धर्मको के आवश्यकता?
  • जसको सारा ब्रह्माण्ड आफ्नै रूप हो, उसलाई अर्थको के लोभ?
  • जसलाई केही अपूर्ण छैन, उसका लागि काम (इच्छा) कहाँ?
  • र जो कहिल्यै बन्धनमा परेकै थिएन, उसका लागि मोक्षको के चाहना?

३. 'निरुपाधेः शिवस्य मे'

  • निरुपाधि: नाम, रूप, जात, कुल, पद र लिङ्ग जस्ता कुनै उपाधि नभएको।
  • शिव: मङ्गलमय, कल्याणकारी, विशुद्ध अद्वैत। आदि शङ्कराचार्यले निर्वाणषट्कम् मा भने झैं: "चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्"।

मनन सूत्र:
"गुरु र शिष्य, शास्त्र र उपदेश केवल पार लगाउने डुङ्गा थिए; पार पुगेपछि केवल कल्याणमय शिवतत्त्व मात्र शेष रहन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):