अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 3

न पृथ्‍वी न जलं नाग्‍निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये॥ ३ ॥

na pṛthvī na jalaṁ nāgnir na vāyur dyaur na vā bhavān | eṣāṁ sākṣiṇam ātmānaṁ cid-rūpaṁ viddhi muktaye || 3 ||

नेपाली भावार्थ

तिमी न पृथ्वी हौ, न जल हौ, न अग्नि हौ, न वायु हौ, र न आकाश नै हौ। यी पञ्चमहाभूतहरूबाट निर्मित शरीरलाई देख्ने साक्षी तथा विशुद्ध चैतन्य-स्वरूप आफ्नै आत्मालाई मुक्तिको निम्ति पहिचान गर।

English Translation

You are neither earth, nor water, nor fire, nor air, nor ether. For the sake of ultimate liberation, know yourself as the Self — the pure conscious witness of all these elements.

सार संक्षेप: शरीर परिवर्तनशील र नाशवान छ, तर शरीर र मनलाई जान्ने तिमी (साक्षी चैतन्य) नित्य, अजन्मा र अमर छौ।

१. 'नेति-नेति' को प्रत्यक्ष प्रयोग

यो श्लोक उपनिषदको प्रसिद्ध 'नेति-नेति' (यो पनि होइन, त्यो पनि होइन) विधिको प्रत्यक्ष सूत्र हो।
हाम्रो भौतिक शरीर पाँच तत्त्व (पञ्चमहाभूत) मिलेर बनेको छ:

  1. पृथ्वी: हाड, मासु, छाला
  2. जल: रगत, तरल पदार्थ
  3. अग्नि: शरीरको ताप, पाचन शक्ति
  4. वायु: श्वास-प्रश्वास, प्राण
  5. आकाश: शरीरभित्रका खाली भागहरू र इन्द्रिय छिद्रहरू

अष्टावक्रले स्पष्ट भन्नुभयो— "तिमी यी पाँच तत्त्व बनेको वस्तु नै होइनौ।" जब तिमी आफ्नो आँखाले आफ्नो हात देख्न सक्छौ, तब हात देख्ने तिमी हातभन्दा अलग छौ। त्यसैगरी यो पूरै शरीरलाई तिमी जान्दछौ, त्यसैले तिमी शरीर होइनौ!

२. साक्षी भावको रहस्य (साक्षिणम्)

साक्षी भनेको के हो?

  • साक्षी निर्लिप्त हुन्छ: अदालतमा साक्षीले घटना देख्छ तर ऊ घटनाको कर्ता वा भोक्ता बन्दैन।
  • शरीर बिरामी हुन्छ वा तन्दुरुस्त हुन्छ, मन दुःखी हुन्छ वा सुखी हुन्छ— यी सबै अवस्थालाई भित्रबाट थाहा पाउने एउटा मौन प्रकाश छ। त्यो प्रकाश नै 'साक्षी' हो।
  • साक्षी कहिल्यै जन्मँदैन, कहिल्यै मर्दैन।

३. 'चिद्रूपम्' - विशुद्ध चैतन्य स्वरूप

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ तिम्रो स्वरूप कुनै जड वस्तु होइन, तिम्रो स्वरूप 'चित्' (विशुद्ध चेतना) हो। तिमी न पुरुष हौ न स्त्री, न बालक न वृद्ध। तिमी केवल जान्नेवाला चैतन्य हौ।
यसलाई जान्नु नै 'मुक्तये' (मुक्तिको एकमात्र ढोका) हो।

मनन योग्य विचार:
"दर्पणमा अनेकौं प्रतिविम्ब आउँछन् र जान्छन्, तर दर्पण ती प्रतिविम्बहरूबाट कहिल्यै मैलो हुँदैन। तिमी त्यो दर्पण हौ, संसार र शरीर केवल प्रतिविम्ब हुन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):