अष्टावक्र उवाच
ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु
श्लोक 3
न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये॥ ३ ॥
na pṛthvī na jalaṁ nāgnir na vāyur dyaur na vā bhavān | eṣāṁ sākṣiṇam ātmānaṁ cid-rūpaṁ viddhi muktaye || 3 ||
नेपाली भावार्थ
तिमी न पृथ्वी हौ, न जल हौ, न अग्नि हौ, न वायु हौ, र न आकाश नै हौ। यी पञ्चमहाभूतहरूबाट निर्मित शरीरलाई देख्ने साक्षी तथा विशुद्ध चैतन्य-स्वरूप आफ्नै आत्मालाई मुक्तिको निम्ति पहिचान गर।
English Translation
You are neither earth, nor water, nor fire, nor air, nor ether. For the sake of ultimate liberation, know yourself as the Self — the pure conscious witness of all these elements.
सार संक्षेप: शरीर परिवर्तनशील र नाशवान छ, तर शरीर र मनलाई जान्ने तिमी (साक्षी चैतन्य) नित्य, अजन्मा र अमर छौ।
१. 'नेति-नेति' को प्रत्यक्ष प्रयोग
यो श्लोक उपनिषदको प्रसिद्ध 'नेति-नेति' (यो पनि होइन, त्यो पनि होइन) विधिको प्रत्यक्ष सूत्र हो।
हाम्रो भौतिक शरीर पाँच तत्त्व (पञ्चमहाभूत) मिलेर बनेको छ:
अष्टावक्रले स्पष्ट भन्नुभयो— "तिमी यी पाँच तत्त्व बनेको वस्तु नै होइनौ।" जब तिमी आफ्नो आँखाले आफ्नो हात देख्न सक्छौ, तब हात देख्ने तिमी हातभन्दा अलग छौ। त्यसैगरी यो पूरै शरीरलाई तिमी जान्दछौ, त्यसैले तिमी शरीर होइनौ!
२. साक्षी भावको रहस्य (साक्षिणम्)
साक्षी भनेको के हो?
३. 'चिद्रूपम्' - विशुद्ध चैतन्य स्वरूप
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ तिम्रो स्वरूप कुनै जड वस्तु होइन, तिम्रो स्वरूप 'चित्' (विशुद्ध चेतना) हो। तिमी न पुरुष हौ न स्त्री, न बालक न वृद्ध। तिमी केवल जान्नेवाला चैतन्य हौ।
यसलाई जान्नु नै 'मुक्तये' (मुक्तिको एकमात्र ढोका) हो।