अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 18

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम्। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः॥ १८ ॥

sākāram anṛtaṁ viddhi nirākāraṁ tu niścalam | etat tattvopadeśena na punarbhava-sambhavaḥ || 18 ||

नेपाली भावार्थ

जति पनि आकार भएका (साकार) भौतिक वस्तुहरू छन्, ती सबैलाई क्षणिक र असत्य (नाशवान) जान; र जो निराकार चैतन्य छ, त्यसलाई नित्य र अचल सत्य जान। यस तत्त्व-उपदेशलाई आफ्नो हृदयमा बोध गर्नाले पुनः जन्म-मरणको सांसारिक चक्रमा फस्ने सम्भावना समाप्त हुन्छ।

English Translation

Know that what has form is unreal, and the formless is immutable. By this instruction in the truth, there is no possibility of rebirth.

सार संक्षेप: आकार भएका सबै वस्तुहरू बदलिन्छन् र नष्ट हुन्छन्; केवल निराकार आत्मा नित्य रहन्छ, यसलाई जान्नु नै जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्ति हो।

१. 'साकारमनृतं विद्धि' - आकार भएको वस्तु किन असत्य?

अष्टावक्र यहाँ सत्य र असत्यको स्पष्ट परिभाषा दिनुहुन्छ:

  • साकार: जसको कुनै रूप, रङ, उचाइ, तौल वा आकार हुन्छ।
    • हिजो माटो थियो, आज घैँटो बन्यो, भोलि फुटेर फेरि माटो हुन्छ।
    • हिजो बालक थियो, आज वृद्ध भयो, भोलि चितामा खरानी हुन्छ।
    • जे कुरा समयको सुरुमा थिएन र समयको अन्त्यमा रहँदैन, त्यो बीचको समयमा मात्र देखिएको एउटा सपना जस्तो क्षणिक हो। त्यसैले त्यसलाई 'अनृत' (असत्य/नाशवान) भनियो।
  • जो मानिस साकार वस्तुहरू (धन, शरीर, घर) मा आफ्नो सुख खोज्छ, ऊ अन्ततः निराश र दुःखी हुन बाध्य हुन्छ।

२. 'निराकारं तु निश्चलम्' - निराकार नै नित्य सत्य

  • आकाश निराकार छ, त्यसैले आकाशलाई कुनै हतियारले काट्न सक्दैन, न त आगोले डढाउन सक्छ।
  • तिम्रो आत्मा पनि आकाश जस्तै निराकार छ।
  • आकार नष्ट हुन्छ तर निराकार कहिल्यै नष्ट हुँदैन।
  • जब तिमीले आफ्नो ध्यान साकार शरीरबाट हटाएर आफ्नो भित्री निराकार चैतन्यमा जोड्छौ, तब तिमी स्वयं 'निश्चल' (स्थायी र अमर) बन्दछौ।

३. 'न पुनर्भवसम्भवः' - पुनर्जन्मको अन्त्य

पुनर्जन्म किन हुन्छ?

  • जबसम्म मानिसले आफूलाई 'शरीर' मान्छ र उसका अनेकौँ सांसारिक इच्छाहरू अधुरा रहन्छन्, तबसम्म उसले ती इच्छाहरू पूरा गर्न बारम्बार नयाँ-नयाँ शरीर (जन्म) लिनुपर्छ।
  • तर जब मानिसले जान्दछ कि "म त निराकार, पूर्ण र अचल आत्मा हुँ", तब उसका सबै सांसारिक भोक र चाहनाहरू शान्त हुन्छन्।
  • जहाँ कुनै चाहना छैन, त्यहाँ कुनै नयाँ जन्म छैन। ऊ परमात्मामा लीन भएर मोक्ष प्राप्त गर्दछ।

मनन योग्य विचार:
"छालहरू देखिन्छन् र मेटिन्छन् (साकार), तर पानी सधैँ पानी नै रहन्छ (निराकार)। छालहरूको मृत्युमा नरोऊ, आफूलाई शाश्वत पानी जान।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):