अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 5

चित्त लीन हुने चार उपाय

चित्तलयोपायः
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज॥ ४ ॥

samaduḥkhasukhaḥ pūrṇa āśānairāśyayoḥ samaḥ | samajīvitamṛtyuḥ sann evam eva layaṁ vraja || 4 ||

नेपाली भावार्थ

सुख र दुःखमा समान भई, स्वयंमा पूर्ण रही, आशा र निराशा दुवैमा समभाव राखी, अनि जीवन र मृत्यु दुवैलाई एकसमान जान्दै— यसरी नै आफ्नै अखण्ड र शान्त स्वरूपमा लीन होऊ!

English Translation

Equanimous in sorrow and joy, complete in yourself, equal in both hope and despair, regarding life and death as identical—abiding in this manner, dissolve into peace!

सार संक्षेप: द्वन्द्वहरू (सुख-दुःख, आशा-निराशा, जीवन-मृत्यु) मनका छालहरू हुन्; जब साधक सबै अवस्थामा आफ्नै पूर्णतामा स्थिर हुन्छ, तब उसलाई संसारको कुनै आँधीले डगाउन सक्दैन।

१. तीन महान् समभाव (The Three Great Equanimities)

पाँचौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा अष्टावक्रले चित्तलाई पूर्ण शान्त बनाउने व्यावहारिक साधनाको महामन्त्र दिनुभएको छ:

  1. समदुःखसुखः (सुख र दुःखमा समानता):
    सुख आउँदा अहङ्कारले नमात्तिने, दुःख आउँदा हीनताबोधले नआत्तिने। दुवै पाहुना हुन्, आउँछन् र जान्छन्। तिमी पाहुनाको स्वागत र बिदाइ हेर्ने घरका स्थायी मालिक हौ।
  2. आशानैराश्ययोः समः (आशा र निराशामा समानता):
    आशाले मनलाई भविष्यमा भड्काउँछ ("यो होला कि नहोला?"), निराशाले विगतमा धकेलेर दुःखी बनाउँछ। दुवै मनका खेल हुन्। वर्तमानमा आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनु नै यसबाट मुक्ति हो।
  3. समजीवितमृत्युः (जीवन र मृत्युमा समानता):
    शरीर रहनु जीवन हो, शरीर छुट्नु मृत्यु हो। तर जसले जान्यो कि "म शरीर होइन, म त त्यो चेतना हुँ जसको न जन्म भयो न कहिल्यै मृत्यु हुन्छ"— उसका लागि बाँच्नु र मर्नु वस्त्र फेर्नु सरह सहज हुन्छ।

२. 'पूर्णः' — आफैँमा पूर्ण हुनुको अर्थ

जबसम्म मानिसलाई लाग्छ— "म अपूर्ण छु, मलाई अरूको प्रशंसा चाहिन्छ, धन चाहिन्छ, माया चाहिन्छ", तबसम्म ऊ भिखारी जस्तै संसारको ढोकामा हात पसार्छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "पूर्णः"
तिमी अहिले, यसै क्षण स्वयंमा पूर्ण छौ!
तिम्रो चेतनामा कुनै कुराको अभाव छैन। जसरी सूर्यलाई उज्यालोका लागि दीयो चाहिँदैन, त्यसैगरी तिम्रो आत्मिक आनन्दलाई संसारको कुनै सहारा चाहिँदैन।

३. दैनिक जीवनमा समभावको साधना

दिनभरिको व्यस्ततामा जब कुनै योजना बिग्रन्छ वा अप्रत्याशित सफलता मिल्छ:

  • एक गहिरो श्वास लिनुहोस्।
  • मनलाई भन्नुहोस्— "यो परिस्थिति आयो र जान्छ, तर म आफ्नै पूर्णतामा अचल छु।"
  • यही समभाव नै वास्तविक योग र अध्यात्मको फल हो।

मनन सूत्र:
"सुख र दुःख केवल मौसम हुन्; तिमी सनातन आकाश हौ। मौसम बदलिइरहन्छ, तर आकाश सधैँ शान्त र पूर्ण रहन्छ।"

अघिल्लो

अध्याय 5 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 6 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):