अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 4
समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज॥ ४ ॥
samaduḥkhasukhaḥ pūrṇa āśānairāśyayoḥ samaḥ | samajīvitamṛtyuḥ sann evam eva layaṁ vraja || 4 ||
नेपाली भावार्थ
सुख र दुःखमा समान भई, स्वयंमा पूर्ण रही, आशा र निराशा दुवैमा समभाव राखी, अनि जीवन र मृत्यु दुवैलाई एकसमान जान्दै— यसरी नै आफ्नै अखण्ड र शान्त स्वरूपमा लीन होऊ!
English Translation
Equanimous in sorrow and joy, complete in yourself, equal in both hope and despair, regarding life and death as identical—abiding in this manner, dissolve into peace!
सार संक्षेप: द्वन्द्वहरू (सुख-दुःख, आशा-निराशा, जीवन-मृत्यु) मनका छालहरू हुन्; जब साधक सबै अवस्थामा आफ्नै पूर्णतामा स्थिर हुन्छ, तब उसलाई संसारको कुनै आँधीले डगाउन सक्दैन।
१. तीन महान् समभाव (The Three Great Equanimities)
पाँचौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा अष्टावक्रले चित्तलाई पूर्ण शान्त बनाउने व्यावहारिक साधनाको महामन्त्र दिनुभएको छ:
सुख आउँदा अहङ्कारले नमात्तिने, दुःख आउँदा हीनताबोधले नआत्तिने। दुवै पाहुना हुन्, आउँछन् र जान्छन्। तिमी पाहुनाको स्वागत र बिदाइ हेर्ने घरका स्थायी मालिक हौ।
आशाले मनलाई भविष्यमा भड्काउँछ ("यो होला कि नहोला?"), निराशाले विगतमा धकेलेर दुःखी बनाउँछ। दुवै मनका खेल हुन्। वर्तमानमा आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनु नै यसबाट मुक्ति हो।
शरीर रहनु जीवन हो, शरीर छुट्नु मृत्यु हो। तर जसले जान्यो कि "म शरीर होइन, म त त्यो चेतना हुँ जसको न जन्म भयो न कहिल्यै मृत्यु हुन्छ"— उसका लागि बाँच्नु र मर्नु वस्त्र फेर्नु सरह सहज हुन्छ।
२. 'पूर्णः' — आफैँमा पूर्ण हुनुको अर्थ
जबसम्म मानिसलाई लाग्छ— "म अपूर्ण छु, मलाई अरूको प्रशंसा चाहिन्छ, धन चाहिन्छ, माया चाहिन्छ", तबसम्म ऊ भिखारी जस्तै संसारको ढोकामा हात पसार्छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "पूर्णः"
तिमी अहिले, यसै क्षण स्वयंमा पूर्ण छौ!
तिम्रो चेतनामा कुनै कुराको अभाव छैन। जसरी सूर्यलाई उज्यालोका लागि दीयो चाहिँदैन, त्यसैगरी तिम्रो आत्मिक आनन्दलाई संसारको कुनै सहारा चाहिँदैन।
३. दैनिक जीवनमा समभावको साधना
दिनभरिको व्यस्ततामा जब कुनै योजना बिग्रन्छ वा अप्रत्याशित सफलता मिल्छ: