अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 10

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येन्महाशयः॥ १० ॥

ceṣṭamānaṁ śarīraṁ svaṁ paśyaty anyaśarīravat | saṁstave cāpi nindāyāṁ kathaṁ kṣubhyen mahāśayaḥ || 10 ||

नेपाली भावार्थ

जुन आत्मज्ञानी महापुरुषले विभिन्न काम र चेष्टा गरिरहेको आफ्नै शरीरलाई पनि अरूकै शरीर हेरेझैं साक्षी भावले हेर्दछ, त्यस्तो विशाल हृदय भएको महापुरुष कसैको प्रशंसा वा निन्दाले कसरी विचलित हुनसक्छ र?

English Translation

A noble-minded sage beholds his own functioning body just as if it were the body of another; how then could such a great soul ever be perturbed by praise or blame?

सार संक्षेप: जब हामी आफ्नै शरीर र मनका क्रियाकलापलाई कुनै तेस्रो व्यक्तिको झैं तटस्थ भएर हेर्न सिक्छौं, तब प्रशंसा र गालीको विषले हामीलाई कहिल्यै छुन सक्दैन।

१. 'अन्यशरीरवत्' — तटस्थ साक्षीको पराकाष्ठा

यो श्लोक वेदान्त साधनाको एउटा अत्यन्त व्यावहारिक विधि (Technique) हो:
जब अरूको हात हल्लिन्छ वा अरू हिँड्छ, के तिमीलाई लाग्छ कि 'म हिँडिरहेको छु'?

  • लाग्दैन! किनकि तिमी जान्दछौ त्यो अर्काको शरीर हो।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"आत्मज्ञानी महापुरुषले आफ्नै शरीरलाई पनि अरूको शरीर जस्तै हेर्दछ (अन्यशरीरवत्)!"

  • शरीर बोल्दैछ— आत्माले सुनिरहेको छ।
  • हातले काम गर्दैछ— आत्माले देखिरहेको छ।
  • पेट भोकाएको छ— आत्मा जान्दछ कि शरीरलाई खाना चाहिएको छ।
    जब शरीरसँगको तादात्म्य (Identification) यति गहिरो गरी टुट्छ, तब कसैले शरीरको प्रशंसा गरोस् वा निन्दा, ज्ञानीलाई कुनै फरक पर्दैन।

२. प्रशंसा र निन्दाको खेलबाट मुक्ति

संसारको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?
"मानिसहरू मेरो बारेमा के सोच्छन्?"

  • कसैले अलिकति तारिफ गर्यो भने हामी आकाशमा उड्छौं।
  • कसैले अलिकति आलोचना गर्यो भने हाम्रो रातको निद्रा हराउँछ, दिनभर रिस उठ्छ।

तर विचार गरौं: कसैले निन्दा गर्दा कसको निन्दा गरेको हो?

  • कि त तिम्रो शरीरको (रङ, अनुहार, लुगा)।
  • कि त तिम्रो मनको (विचार, स्वभाव)।
    तर तिमी त न शरीर हौ न मन! तिमी त त्यो विशुद्ध साक्षी आत्मा हौ, जसलाई न कसैको शब्दले काटन सक्छ न दाग लगाउन सक्छ।

३. 'महाशयः' — विशाल हृदयको मालिक

जो सानो छ, ऊ सानो हावाले पनि हल्लिन्छ।
तर जो महासागर जस्तै विशाल छ, त्यसमा कसैले एक बाल्टी फोहोर फ्याँकोस् वा एक बाल्टी दूध, महासागरको गहिराइलाई कुनै असर पर्दैन।
आफूलाई देह-सीमानाबाट मुक्त गरी आत्म-विशालतामा बाँच्नु नै सच्चा 'महाशय' बन्नु हो।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):