अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 10
चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येन्महाशयः॥ १० ॥
ceṣṭamānaṁ śarīraṁ svaṁ paśyaty anyaśarīravat | saṁstave cāpi nindāyāṁ kathaṁ kṣubhyen mahāśayaḥ || 10 ||
नेपाली भावार्थ
जुन आत्मज्ञानी महापुरुषले विभिन्न काम र चेष्टा गरिरहेको आफ्नै शरीरलाई पनि अरूकै शरीर हेरेझैं साक्षी भावले हेर्दछ, त्यस्तो विशाल हृदय भएको महापुरुष कसैको प्रशंसा वा निन्दाले कसरी विचलित हुनसक्छ र?
English Translation
A noble-minded sage beholds his own functioning body just as if it were the body of another; how then could such a great soul ever be perturbed by praise or blame?
सार संक्षेप: जब हामी आफ्नै शरीर र मनका क्रियाकलापलाई कुनै तेस्रो व्यक्तिको झैं तटस्थ भएर हेर्न सिक्छौं, तब प्रशंसा र गालीको विषले हामीलाई कहिल्यै छुन सक्दैन।
१. 'अन्यशरीरवत्' — तटस्थ साक्षीको पराकाष्ठा
यो श्लोक वेदान्त साधनाको एउटा अत्यन्त व्यावहारिक विधि (Technique) हो:
जब अरूको हात हल्लिन्छ वा अरू हिँड्छ, के तिमीलाई लाग्छ कि 'म हिँडिरहेको छु'?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
जब शरीरसँगको तादात्म्य (Identification) यति गहिरो गरी टुट्छ, तब कसैले शरीरको प्रशंसा गरोस् वा निन्दा, ज्ञानीलाई कुनै फरक पर्दैन।
२. प्रशंसा र निन्दाको खेलबाट मुक्ति
संसारको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?
"मानिसहरू मेरो बारेमा के सोच्छन्?"
तर विचार गरौं: कसैले निन्दा गर्दा कसको निन्दा गरेको हो?
तर तिमी त न शरीर हौ न मन! तिमी त त्यो विशुद्ध साक्षी आत्मा हौ, जसलाई न कसैको शब्दले काटन सक्छ न दाग लगाउन सक्छ।
३. 'महाशयः' — विशाल हृदयको मालिक
जो सानो छ, ऊ सानो हावाले पनि हल्लिन्छ।
तर जो महासागर जस्तै विशाल छ, त्यसमा कसैले एक बाल्टी फोहोर फ्याँकोस् वा एक बाल्टी दूध, महासागरको गहिराइलाई कुनै असर पर्दैन।
आफूलाई देह-सीमानाबाट मुक्त गरी आत्म-विशालतामा बाँच्नु नै सच्चा 'महाशय' बन्नु हो।