अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 79

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कताऽपि वा। अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः॥ ७९॥

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatā'pi vā | anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ || 79 ||

नेपाली भावार्थ

जसको वास्तविक स्वरूप कुनै पनि शब्दद्वारा वर्णन गर्न असम्भव छ (अनिर्वाच्य) र जो सम्पूर्ण सांसारिक गुण र स्वभावहरूबाट सर्वथा पर छ (निःस्वभाव), त्यस आत्मज्ञानी महायोगीका लागि धैर्य कहाँ? विवेकशीलता कहाँ? र निर्भयता नै वा कहाँ?

English Translation

For that realized yogi whose nature is ineffable and beyond all conditioned attributes—where is patience? Where is discrimination? And where is even fearlessness?

सार संक्षेप: धैर्य, विवेक र निर्भयता साधकका सद्गुण हुन्। तर जब साधक सिद्ध योगी बन्दछ, जसको स्वरूप नै बयान गर्न सकिँदैन, तब ऊ यी सबै सद्गुणहरूभन्दा पनि माथि उठेर गुणातीत महामौनमा विलीन हुन्छ।

१. 'अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य' — अनिर्वचनीय स्वरूप

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानीका दुईवटा गहनतम लक्षण बताउनुहुन्छ:

  1. अनिर्वाच्यस्वभावः: जसलाई कुनै भाषा, शब्द, तर्क वा परिभाषाले बाँध्न सकिँदैन। जसरी गूँगाले खाएको गुडको स्वाद बयान गर्न सक्दैन, त्यसरी नै आत्मस्वरूपको महिमा वाणीभन्दा पर छ।
  2. निःस्वभावः: जसको कुनै निश्चित भौतिक वा मानसिक स्वभाव (attribute) छैन। पानीको आफ्नै रङ्ग हुँदैन, उसलाई रातोमा राखे रातो, नीलोमा राखे नीलो देखिन्छ। ज्ञानी पनि कुनै पूर्वाग्रह वा स्वभावको बन्धनमा बाँधिएको हुँदैन; ऊ पूर्णतः स्वच्छ र खुला छ।

२. सद्गुणहरूको सीमा कटेर गुणातीत हुनु

साधारण मानिस दुर्गुणमा बाँधिन्छ (रिस, लोभ, डर)।
साधक सद्गुणमा बाँधिन्छ (धैर्य, विवेक, वैराग्य, निर्भयता)।
तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:

  • क्व धैर्यम्: धैर्य कसलाई चाहिन्छ? जसलाई कष्ट सहनु परेको छ। आत्मालाई कुनै कष्ट नै छैन भने धैर्य किन चाहियो?
  • क्व विवेकित्वम्: विवेक कसलाई चाहिन्छ? जसलाई सत्य र असत्य छुट्याउनु छ। जब असत्य मेटिएर केवल सत्य मात्र बाँकी रह्यो भने विवेकको मन्थन किन गर्ने?
  • क्व निरातङ्कता: निर्भयता कसलाई चाहिन्छ? जसको अगाडि डरको सम्भावना छ।
    यसरी ज्ञानी पुरुष सबै गुणहरूबाट माथि उठेर 'गुणातीत' बन्दछ।

३. साधकका लागि अन्तिम सन्देश

  • सद्गुणहरूको विकास गर्नुहोस्, तर सद्गुणको घमण्ड नगर्नुहोस्।
  • आफ्नो स्वरूप कुनै गुण होइन; तपाईं त ती सबै गुणहरूलाई हेर्ने निर्गुण, अनिर्वचनीय साक्षी हुनुहुन्छ।
  • शब्दहरूलाई त्यागेर मौनको त्यो गहिराइमा डुब्नुहोस् जहाँ कुनै प्रश्न र उत्तर बाँकी रहँदैनन्।

मनन सूत्र:
"मेरो स्वरूप शब्द र गुणहरूको सीमाभन्दा पर छ; म धैर्य वा विवेकको अभ्यास गर्ने साधक होइन, म त अनिर्वचनीय परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):