अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा। एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून्मनः॥ ७ ॥

alam arthena kāmena sukṛtenāpi karmaṇā | ebhyaḥ saṁsārakāntāre na viśrāntam abhūn manaḥ || 7 ||

नेपाली भावार्थ

अब पुग्यो! धन-सम्पत्तिको दौडधुप, काम-वासनाको तिर्खा, र पुण्य कमाउने धार्मिक कर्मकाण्डहरूलाई अब बन्द गरिदेऊ! यी कुनै पनि कुराहरूबाट यस डरलाग्दो संसार रूपी जङ्गलमा तिम्रो मनले आजसम्म कहिल्यै पनि वास्तविक विश्राम पाउन सकेको छैन!

English Translation

Enough of wealth, enough of lust, and enough even of meritorious religious rituals! In this dense wilderness of worldly existence, the mind has never found true rest or peace from any of these!

सार संक्षेप: न धनले मनलाई शान्ति दियो, न भोगले तृप्ति दियो, न त पुण्यका कर्मकाण्डले विश्राम दियो। जब यो स्पष्ट हुन्छ, तब मानिस बाहिरी दौड रोकेर आफ्नो भित्री स्वरूपमा सदाका लागि विश्राम लिन्छ।

१. 'अलम्' — अध्यात्मको शक्तिशाली उद्घोष (Enough is Enough!)

संस्कृत भाषामा 'अलम्' शब्दको अर्थ हुन्छ: "अब पुग्यो! अब धेरै भयो! अब बन्द गर!"
यो कुनै निराशा होइन; यो त जीवनको गहिरो अनुभवबाट निस्किएको परिपक्व उद्घोष हो।

अष्टावक्र यहाँ तीनवटै कुरामा पूर्णविराम लगाउन भन्नुहुन्छ:

  1. अलमर्थेन (धन धेरै भयो): जति कमाए पनि बैंक खाता भरिएला तर मनको खाल्डो कहिल्यै भरिएन।
  2. अलं कामेन (भोग धेरै भयो): जति खाए पनि, जति रमे पनि वासनाको आगो कहिल्यै निभेन; घिउ हाले जस्तै झन् दन्कियो।
  3. अलं सुकृतेन कर्मणा (कर्मकाण्ड धेरै भयो): वर्षौंदेखि पूजा, व्रत, तीर्थ गरेर पनि के मनको छटपटी मेटियो? अहँ!

२. 'संसार-कान्तारे' — घना जङ्गलमा भौंतारिएको मन

अष्टावक्र संसारलाई 'कान्तार' (Dense Wilderness / घोर जङ्गल) सँग तुलना गर्नुहुन्छ।
जङ्गलमा हराएको मानिस एउटा बाटोबाट अर्को बाटोमा दौडिन्छ:

  • कहिले धनको बाटो खोज्छ,
  • कहिले भोगको बाटो खोज्छ,
  • कहिले मन्दिर र पूजाको बाटो खोज्छ।
    तर जङ्गलमा जति दौडिए पनि ऊ थकित र घाइते मात्र हुन्छ; जङ्गलबाट बाहिर निस्कन सक्दैन।
    जङ्गलबाट बाहिर निस्कने एउटै उपाय छ: दौडिन छाडेर स्थिर हुनु र आफ्नो भित्री आकाश हेर्नु!

३. दैनिक जीवनमा विश्राम

आजै मनलाई भन्नुहोस्: "अलम्! अब धेरै दौडिएँ।"

  • केही क्षणका लागि न केही पाउनु छ, न केही गर्नु छ।
  • केवल बस्नुहोस् र आफ्नो अस्तित्वलाई महसुस गर्नुहोस्।
  • यही 'अकर्म' र 'विश्राम' नै आत्मज्ञानको महा-द्वार हो।

मनन सूत्र:
"दौडिएर आजसम्म कसैले शान्ति पाएन; दौड रोक, बाहिरी आशाहरूमा 'अलम्' भन र आफ्नै मौनमा विश्राम लेऊ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):