अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 11
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते॥ ११ ॥
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ | samasta-vāsanā-mukto muktaḥ sarvatra rājate || 11 ||
नेपाली भावार्थ
त्यो जीवनमुक्त महापुरुष सबै परिस्थितिहरूमा आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर (स्वस्थ) देखिन्छ, उसको अन्तःकरण सर्वत्र निर्मल र निष्कलङ्क हुन्छ; सम्पूर्ण सांसारिक वासनाहरूबाट पूर्ण मुक्त भएको त्यो ज्ञानी जहाँ गए पनि, जे गरे पनि सदा आफ्नै दिव्य महिमामा शोभायमान (राजते) रहन्छ।
English Translation
Everywhere he appears established in the Self; everywhere his heart is utterly pure. Freed completely from all latent desires (vasanas), that liberated sage shines resplendent everywhere.
सार संक्षेप: मुक्तिको कुनै विशेष भौगोलिक स्थान वा आश्रम हुँदैन। जसको भित्रबाट वासनाहरू मेटिएका छन्, ऊ भीडमा होस् वा एकान्तमा, दरबारमा होस् वा झुपडीमा—सदा आफ्नै दिव्य शान्तिको प्रकाशमा चम्किरहन्छ।
१. 'सर्वत्र' को त्रिविध उद्घोष
यस श्लोकमा अष्टावक्रले 'सर्वत्र' (Everywhere) शब्दलाई तीनपटक दोहोर्याउनुभएको छ:
साधारण मानिस स्थानमा निर्भर हुन्छ: मन्दिर जाँदा शान्त हुन्छ, घर फर्कंदा अशान्त हुन्छ।
तर ज्ञानी स्थान वा परिस्थितिमा निर्भर हुँदैन। उसका लागि सम्पूर्ण अस्तित्व नै एउटा पावन मन्दिर हो।
२. 'समस्तवासनामुक्तः' — वास्तविक स्वतन्त्रता
मनुष्यलाई कसले बाँधेको छ?
कुनै साङ्लोले होइन, मनभित्र रहेका सूक्ष्म 'वासना' (Subtle Desires) ले बाँधेको छ।
त्यो व्यक्ति साँचो अर्थमा 'मुक्त' हुन्छ।
३. 'राजते' — ज्ञानीको वास्तविक राजसी स्वरूप
राजा जनक आफैं एउटा विशाल साम्राज्यका राजा थिए।
तर अष्टावक्र सम्झाउनुहुन्छ कि बाहिरी राज्य त युद्धमा गुम्न सक्छ, धन लुटिन सक्छ। तर जसले आफ्नो आत्मालाई जित्यो, उसको भित्री साम्राज्य कसैले खोस्न सक्दैन।
त्यस्तो मुक्त पुरुष संसारको कुनै पनि कुनामा एउटा परम स्वतन्त्र सम्राट झैं चम्किरहन्छ।