अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 11

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते॥ ११ ॥

sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ | samasta-vāsanā-mukto muktaḥ sarvatra rājate || 11 ||

नेपाली भावार्थ

त्यो जीवनमुक्त महापुरुष सबै परिस्थितिहरूमा आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर (स्वस्थ) देखिन्छ, उसको अन्तःकरण सर्वत्र निर्मल र निष्कलङ्क हुन्छ; सम्पूर्ण सांसारिक वासनाहरूबाट पूर्ण मुक्त भएको त्यो ज्ञानी जहाँ गए पनि, जे गरे पनि सदा आफ्नै दिव्य महिमामा शोभायमान (राजते) रहन्छ।

English Translation

Everywhere he appears established in the Self; everywhere his heart is utterly pure. Freed completely from all latent desires (vasanas), that liberated sage shines resplendent everywhere.

सार संक्षेप: मुक्तिको कुनै विशेष भौगोलिक स्थान वा आश्रम हुँदैन। जसको भित्रबाट वासनाहरू मेटिएका छन्, ऊ भीडमा होस् वा एकान्तमा, दरबारमा होस् वा झुपडीमा—सदा आफ्नै दिव्य शान्तिको प्रकाशमा चम्किरहन्छ।

१. 'सर्वत्र' को त्रिविध उद्घोष

यस श्लोकमा अष्टावक्रले 'सर्वत्र' (Everywhere) शब्दलाई तीनपटक दोहोर्याउनुभएको छ:

  1. सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः — ऊ जहाँ गए पनि आफ्नै आत्मामा स्थित रहन्छ।
  2. सर्वत्र विमलाशयः — ऊ जहाँ भए पनि उसको हृदय सधैं निर्मल ऐना झैं स्वच्छ रहन्छ।
  3. मुक्तः सर्वत्र राजते — ऊ जहाँ रहे पनि एउटा सम्राट झैं शोभायमान हुन्छ।

साधारण मानिस स्थानमा निर्भर हुन्छ: मन्दिर जाँदा शान्त हुन्छ, घर फर्कंदा अशान्त हुन्छ।
तर ज्ञानी स्थान वा परिस्थितिमा निर्भर हुँदैन। उसका लागि सम्पूर्ण अस्तित्व नै एउटा पावन मन्दिर हो।

२. 'समस्तवासनामुक्तः' — वास्तविक स्वतन्त्रता

मनुष्यलाई कसले बाँधेको छ?
कुनै साङ्लोले होइन, मनभित्र रहेका सूक्ष्म 'वासना' (Subtle Desires) ले बाँधेको छ।

  • जबसम्म कुनै वस्तु, मानिस वा अवस्थाप्रति वासना छ, तबसम्म मानिस त्यसको गुलाम हो।
  • तर जब सबै वासनाहरू पग्लिन्छन्, तब मानिसलाई यो संसारमा कसैले पनि दुःखी वा पराधीन बनाउन सक्दैन।

त्यो व्यक्ति साँचो अर्थमा 'मुक्त' हुन्छ।

३. 'राजते' — ज्ञानीको वास्तविक राजसी स्वरूप

राजा जनक आफैं एउटा विशाल साम्राज्यका राजा थिए।
तर अष्टावक्र सम्झाउनुहुन्छ कि बाहिरी राज्य त युद्धमा गुम्न सक्छ, धन लुटिन सक्छ। तर जसले आफ्नो आत्मालाई जित्यो, उसको भित्री साम्राज्य कसैले खोस्न सक्दैन।
त्यस्तो मुक्त पुरुष संसारको कुनै पनि कुनामा एउटा परम स्वतन्त्र सम्राट झैं चम्किरहन्छ।

मनन सूत्र:
"स्थानले शान्ति दिँदैन, वासनाशून्यताले शान्ति दिन्छ; जसको हृदय निर्मल छ, ऊ जहाँ उभिन्छ त्यहीं वैकुण्ठ बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):