अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 30

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम्। निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते॥ ३०॥

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam | nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate || 30 ||

नेपाली भावार्थ

मुक्त पुरुषको चित्त न कुनै विपत्तिमा उद्विग्न (आत्तिएको) हुन्छ, न कुनै अनुकूलतामा सांसारिक रूपले हर्षित हुन्छ; त्यो कर्तापनको अहङ्कारबाट रहित, कम्पनशून्य, कुनै आशा-अपेक्षा नभएको र सबै संशयहरू पूर्णतः मेटिएको भएर परम दिव्य प्रकाशमा चम्किरहन्छ।

English Translation

Neither anxious nor elated, devoid of doership, free from inner tremors, free from expectation and devoid of all doubt—such is the mind of the liberated sage, shining in transcendent glory.

सार संक्षेप: मुक्त पुरुषको भित्री मन शान्त तलाउ जस्तै स्थिर हुन्छ— जहाँ न त दुःखको आँधीले छाल उठाउँछ, न त सुखको लहरले मात्तिन दिन्छ। आशा र सन्देहरहित मन नै आत्माको साँचो ऐना हो।

१. मुक्त पुरुषको चित्तका ६ लक्षणहरू

यस श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रले जीवनमुक्त महापुरुषको आन्तरिक चेतनाको अत्यन्त सटिक र सूक्ष्म चित्र कोर्नुभएको छ:

  1. नोद्विग्नम् (Free from Distress): जस्तोसुकै प्रतिकुल परिस्थिति, अपमान वा शारीरिक कष्ट आउँदा पनि उसको मन विचलित हुँदैन।
  2. न च सन्तुष्टम् (Beyond Worldly Elation): प्रशंसा, सम्मान वा धन-सम्पत्ति पाउँदा ऊ उन्मत्त भएर नाच्दैन; ऊ आफ्नो सहज स्वरूपमा नै रहन्छ।
  3. अकर्तृ (Non-agent): म कर्ता हुँ भन्ने भाव नभएकाले कर्मको कुनै बोझ उसको टाउकोमा हुँदैन।
  4. स्पन्दवर्जितम् (Vibrationless/Still): मनमा राग, द्वेष, लोभ वा वासनाको कुनै कम्पन उठ्दैन।
  5. निराशम् (Desireless): भविष्यप्रति कुनै अपेक्षा वा आशा नभएकाले ऊ कहिल्यै निराश पनि हुँदैन।
  6. गतसन्देहम् (Doubt-free): 'म को हुँ?' भन्ने अन्तिम सत्य स्पष्ट भइसकेकाले उसको चित्त संशयरहित छ।

२. 'चित्तं मुक्तस्य राजते' — आत्मिक चमक

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यस्तो चित्त 'राजते' अर्थात् सुशोभित हुन्छ, चम्किन्छ।

  • साधारण मानिसको मन फोहोर पानी जस्तै धमिलो र हलचलले भरिएको हुन्छ, जसमा आत्मिक सूर्यको प्रतिबिम्ब देखिँदैन।
  • तर मुक्त पुरुषको चित्त यति स्वच्छ, निश्चल र पारदर्शी हुन्छ कि त्यहाँ साक्षात् परब्रह्मको ज्योति स्वतः प्रतिविम्बित हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा सन्तुलनको मन्त्र

  • सुख आउँदा अति उत्साहित नहुनुहोस्, दुःख आउँदा छाती नपिट्नुहोस्; दुवै अवस्थालाई साक्षी भएर आउन र जान दिनुहोस्।
  • अरूबाट अपेक्षा राख्न छाड्नुहोस्; निराशा केवल अपेक्षाको छाया हो।
  • संशय आउनु अज्ञानको संकेत हो; आत्मचिन्तनद्वारा संशयका जराहरू काट्नुहोस् र शान्त रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री आकाशमा न दुःखको तुवाँलो छ, न सुखको घामको अहंकार; म त केवल ती दुवैलाई प्रकाशित गर्ने अचल चेतना हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):