१. एघारौं अध्यायको पूर्णाहुति: विश्वको सत्यता

एघारौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रले सम्पूर्ण जगतको वास्तविक स्वरूप खोलिदिनुहुन्छ।

• बाहिरबाट हेर्दा यो संसार कस्तो छ? 'नानाश्चर्यम्' — कति आश्चर्यजनक, कति विचित्र! हिमाल, समुद्र, तारा, सूर्य, प्रविधि, कला, सौन्दर्य।
• तर आध्यात्मिक गहिराइमा पुगेर हेर्दा के हो? 'न किञ्चित्' — यो केवल चेतनाको एक क्षणिक तरङ्ग (स्फुरण) मात्र हो।

जसरी:

1. मरुभूमिमा देखिने मृगतृष्णाको पानी बाहिरबाट वास्तविक देखिन्छ तर नजिक जाँदा केही पनि हुँदैन।
2. सपनामा देखिने हात्ती, महल र लडाइँ ब्युँझिएपछि केही पनि हुँदैन।
   त्यसैगरी आत्मज्ञानीका लागि यो संसार केवल चेतनाको रंगमञ्च हो।

२. 'स्फुरणमात्रम्' — चेतनाको कम्पन

क्ववान्टम फिजिक्सले पनि आज प्रमाणित गरेको छ कि पदार्थ (Matter) भन्ने कुनै ठोस वस्तु छैन; यो त केवल ऊर्जाको कम्पन (Vibration of Energy) मात्र हो।
वेदान्तले हजारौं वर्षअघि यही भन्यो: 'स्फुरणमात्रम्'।
ब्रह्म नै कम्पित भएर जगत् जस्तो देखिएको हो। जसरी पानी कम्पित हुँदा छाल देखिन्छ, छाल शान्त हुँदा केवल पानी रहन्छ।

३. 'प्राप्त इव राजते' — भित्री सम्राट

संसारको राजा बाहिरी सेना र जमिनको भरमा राजा हुन्छ, जुन जुनसुकै बेला खोसिन सक्छ।
तर आत्मज्ञानी:

• उसलाई न कुनै साम्राज्य जित्नु छ, न कुनै धन सञ्चय गर्नु छ।
• उसले आफ्नै आत्मालाई पाइसकेको छ— जो संसारको सबैभन्दा ठूलो धन हो।
• त्यसैले ऊ 'राजते' — संसारको कुनै पनि चक्रवर्ती सम्राटभन्दा बढी निष्फिक्री, तेजस्वी र आनन्दित भएर बाँच्दछ।

मनन सूत्र:
"यो विचित्र संसार चेतनाको एक तरङ्ग मात्र हो; जसले यो सत्य जान्यो, ऊ अहिले नै यसै क्षण सार्वभौम सम्राट सरह मुक्त भयो।"