अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः॥ ४ ॥

tṛṣṇāmātrātmako bandhas tannāśo mokṣa ucyate | bhavāsaṁsaktimātreṇa prāptituṣṭir muhur muhuḥ || 4 ||

नेपाली भावार्थ

केवल तृष्णा (पाउने तिर्खा) नै बन्धन हो, र त्यस तृष्णाको समूल अन्त्य हुनु नै वास्तविक मोक्ष कहलिन्छ। संसारप्रतिको झूटो आसक्ति हट्नासाथ मनुष्यले क्षणेक्षणे आफ्नै स्वरूपको प्राप्ति र परमानन्दको सन्तुष्टि निरन्तर अनुभव गर्दछ!

English Translation

Bondage consists solely of craving; the destruction of that craving is called liberation. Merely through non-attachment to worldly existence, one continuously experiences the profound joy and contentment of Self-attainment at every moment!

सार संक्षेप: बन्धनको एक मात्र नाम 'तृष्णा' हो र मुक्तिको एक मात्र नाम 'तृष्णा-मुक्ति' हो; जब बाहिरी आशा छुट्छ, तब भित्री आनन्द निरन्तर झरनाझैँ बग्न थाल्छ।

१. सूत्र रूपमा बन्धन र मोक्ष

अष्टावक्र यहाँ वेदान्तका सबैभन्दा ठूला ग्रन्थहरूलाई एउटै सूत्रमा बदलिदिनुहुन्छ:

  • बन्धन = तृष्णा (Craving)
  • मोक्ष = तृष्णा-नाश (Destruction of Craving)

यदि कसैले सोध्यो— "म कसरी बाँधिएको छु?"
उत्तर: "तिमीले केही चाहिरहेका छौ।"
यदि सोध्यो— "म कसरी मुक्त हुने?"
उत्तर: "त्यो चाहनालाई बिसाइदेऊ।"
यसमा कुनै मन्त्र, कुनै जटिल पूजा वा कुनै कठिन व्यायामको आवश्यकता छैन। यो सीधा मनोवैज्ञानिक र आत्मिक जागृति हो।

२. 'प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः' — निरन्तर परमानन्दको झरना

संसारी मानिसको सुख कस्तो हुन्छ?

  • महिनाभरि काम गर्छ, तलब पाउँदा एक घण्टा खुशी हुन्छ, फेरि ३० दिन चिन्तामा रुन्छ।
  • अर्थात्, संसारी सुख क्षणिक हुन्छ।
    तर जब संसारप्रतिको आसक्ति टुट्छ:
    मनुष्य 'प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः' को अवस्थामा पुग्छ:
  • उसलाई हरेक पल, हरेक श्वासमा, उठ्दा, बस्दा, हिँड्दा आफ्नै पूर्णताको आनन्द निरन्तर अनुभव भइरहन्छ।
  • किनभने ऊ अब बाहिरी वस्तुको भरमा छैन; उसको आनन्दको मुहान ऊ स्वयं बनिसकेको हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा सन्तुष्टिको साधना

अहिले, यही क्षण आफैलाई सोध्नुहोस्:

  • "के मलाई अहिले बाँच्नका लागि कुनै थप कुराको आवश्यकता छ?"
  • श्वास चलिरहेको छ, चेतना साक्षी छ, अस्तित्वले तपाईंलाई सम्हालिरहेको छ।
  • जब तपाईं वर्तमान क्षणसँग सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, तब कुनै पनि अभावले तपाईंलाई छुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"तृष्णा नै बन्धन हो, तृष्णाको अन्त्य नै मोक्ष हो; बाहिरी दौड रोक र क्षणेक्षणे आफ्नै भित्री आनन्दमा रमाऊ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):