अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 10

देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः। क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः॥ १० ॥

dehas tiṣṭhatu kalpāntaṁ gacchatv adyaiva vā punaḥ | kva vṛddhiḥ kva ca vā hānis tava cin-mātra-rūpiṇaḥ || 10 ||

नेपाली भावार्थ

यो शरीर चाहे कल्पको अन्त्य (प्रलय) सम्म बाँचिरहोस्, वा आज अहिले यसै क्षण नष्ट भएर जाओस्; तिम्रो जस्तो विशुद्ध चैतन्य स्वरूप आत्माको लागि न त कुनै लाभ (वृद्धि) हुन्छ, न त कुनै नोक्सानी (हानि) नै! त्यसो भए शरीरको आयुका लागि किन चिन्ता गर्छौ?

English Translation

Let this body endure until the end of the cosmic age, or let it perish this very day—what is the gain or what is the loss to you, who are pure Consciousness alone?

सार संक्षेप: शरीर हजारौं वर्ष बाँचे पनि आत्मामा केही थपिँदैन, र शरीर आजै मरे पनि आत्माबाट केही घट्दैन। जो शुद्ध चेतना हो, उसको लागि आयु लामो हुनु वा छोटो हुनुको कुनै अर्थ छैन।

१. आयु र अमरताको भेद

मानिसहरू सधैँ लामो आयुको कामना गर्छन्:

  • "म सय वर्ष बाँचूँ।"
  • "मेरो शरीर कहिल्यै नमरोस्।"
    योगीजनहरू पनि अनेक प्राणायाम र औषधि खाएर शरीरलाई वर्षौंसम्म टिकाउने प्रयास गर्छन्।

तर महर्षि अष्टावक्र एउटा चकित पार्ने प्रश्न सोध्नुहुन्छ:

"यदि तिम्रो शरीर कल्पको अन्त्य (करोडौं वर्ष) सम्म बाँच्यो भने पनि तिम्रो आत्मालाई के फाइदा भयो? र यदि यो शरीर आजै माटोमा मिल्यो भने तिम्रो चेतनाबाट के गुम्छ?"

उत्तर हो: केही पनि होइन!

२. बादल र नीलो आकाशको दृष्टान्त

  • यदि आकाशमा एउटा बादल बिहानदेखि बेलुकासम्म रह्यो भने के आकाश धनी भयो?
  • यदि बादल एकै मिनेटमा हावाले उडाएर लग्यो भने के आकाशलाई घाटा भयो?
  • आकाश जस्तो थियो, बादल रहँदा पनि त्यस्तै छ र बादल जाँदा पनि त्यस्तै छ।

त्यसैगरी:
तपाईंको यो शरीर केवल चेतनाको आकाशमा देखा परेको एउटा बादल हो।
यो १०० वर्ष टिकोस् वा आजै बिलाओस्— 'चिन्मात्ररूपिणः' (विशुद्ध चैतन्य तपाईं) जहिले पनि पूर्ण र अखण्ड रहनुहुन्छ।

३. मृत्युको अन्तिम भयबाट मुक्ति

जब साधकलाई यो बोध हुन्छ कि शरीरको आयुसँग उसको वास्तविक अस्तित्वको कुनै सम्बन्ध छैन:

  • तब ऊ डाक्टर वा औषधिको पछि लागेर डराउँदैन।
  • ऊ अहिले यसै क्षण निर्भय भएर बाँच्दछ।

मनन सूत्र:
"शरीर जुगौंजुग बाँचोस् वा आजै जाओस्, म त न कहिल्यै बढ्ने न कहिल्यै घट्ने विशुद्ध अमर आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):