अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 69

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम्। विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते॥ ६९॥

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam | vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate || 69 ||

नेपाली भावार्थ

महत्तत्त्व (बुद्धि), अहङ्कार र पञ्चतत्व आदिबाट बनेको यो सम्पूर्ण द्वैत संसार केवल नाम र शब्दको मात्र विस्तार हो भन्ने जानेर यसलाई त्यागेपछि, त्यो विशुद्ध बोधस्वरूप ज्ञानी पुरुषका लागि संसारमा गर्नुपर्ने के कर्तव्य बाँकी रहन्छ र? (उसको कुनै कर्तव्य बाँकी रहँदैन)।

English Translation

Having renounced this dualistic universe—which, from cosmic intellect down to elements, is expanded merely as empty names—what duty can possibly remain for one who has realized himself as pure Consciousness?

सार संक्षेप: संसारका सबै वस्तुहरू केवल नाम र शब्दका खेल हुन्। माटोका भाँडालाई घैंटो, सुराही वा कचौरा भने जस्तै नाम मात्र फरक छ, सत्य त केवल माटो हो। जब यो बुझिन्छ, तब शुद्ध आत्माका लागि कुनै काम वा कर्तव्य बाँकी रहँदैन।

१. 'नाममात्रविजृम्भितम्' — छान्दोग्य उपनिषद्को गूँज

यो श्लोक छान्दोग्य उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्यसँग मेल खान्छ: "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्"।

  • माटोबाट अनेकौं आकार बन्छन्— घैंटो, हाँडी, दियो।
  • हामी ती सबैलाई अलग-अलग नाम दिन्छौं। तर यदि माटो निकालिदिने हो भने भाँडाको कुनै अलग अस्तित्व हुँदैन; ती केवल 'नाममात्र' हुन्।
  • त्यस्तै, यो विशाल ब्रह्माण्ड— महत्तत्व, पञ्चमहाभूत, आकाश, तारा, शरीर— केवल एउटै परब्रह्ममा मनले दिएको नामहरूको विस्तार मात्र हो (नाममात्रविजृम्भितम्)।

२. शुद्धबोधका लागि कुनै कर्तव्य बाँकी छैन

अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: 'किं कृत्यमवशिष्यते'?

  • कर्तव्य कसका लागि हुन्छ? जो आफूलाई अपूर्ण ठान्छ, उसले केही गर्नुपर्छ।
  • जसले यो संसारलाई सत्य ठान्छ, उसले केही जोड्न वा घटाउनुपर्छ।
  • तर जसले जान्यो कि संसार केवल शब्दको जालो हो, र म त स्वयं शुद्ध बोध (Pure Awareness) हुँ—
  • उसको लागि न कुनै धर्म बाँकी रहन्छ, न कुनै कर्म, न कुनै अधुरो साधना।
  • ऊ पूर्णताको महासागरमा विश्राम गर्दछ।

३. दैनिक जीवनमा नाम-रूपबाट मुक्ति

  • संसारका लेबलहरू (नाम र पदवी) लाई धेरै गम्भीरतापूर्वक नलिनुहोस्।
  • मानिसहरूले दिएको प्रशंसा वा गाली केवल 'शब्द' हुन्; तिनीहरूले तपाईंको आत्मतत्वलाई छुन सक्दैनन्।
  • आफ्ना कर्तव्यहरू सम्पन्न गर्नुहोस्, तर भित्र 'म त केवल शुद्ध बोध हुँ' भन्ने अद्वैत शान्तिमा अडिग रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"संसार केवल नाम र रूपको सपना हो; म त ती सबै नामहरूभन्दा पर रहेको विशुद्ध, अद्वैत र निष्काम बोधस्वरूप आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):