अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 29

यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः। निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम्॥ २९॥

yasyāntaḥ syādahaṅkāro na karoti karoti saḥ | nirahaṅkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam || 29 ||

नेपाली भावार्थ

जसको भित्र 'म गर्छु' भन्ने अहंकार जीवित छ, उसले बाहिरबाट केही नगरेर चुपचाप बस्दा पनि वास्तवमा कर्म गरिरहेकै हुन्छ (किनकि मनमा कर्तापन छ)। तर अहंकाररहित ज्ञानी पुरुषले अनेकौं काम गर्दा पनि उसले केही गरेकै हुँदैन, र उसको कुनै कर्तव्य पनि बाँकी रहँदैन।

English Translation

He within whom the ego of doership resides acts even when physically inactive; but by the wise sage free from ego, nothing is truly done even when acting, nor is anything left undone.

सार संक्षेप: कर्म हातगोडाले होइन, 'मैले गरें' भन्ने अहङ्कारले बाँध्छ। अहंकार शून्य भएको महापुरुषले संसारका ठूला-ठूला कार्य सम्पन्न गर्दा पनि ऊ पूर्णतः अकर्ता र निर्लेप रहन्छ।

१. कर्तापनको रहस्य: कर्मको वास्तविक मुहान

अष्टावक्र यहाँ कर्म र अकर्मको परम रहस्योद्घाटन गर्नुहुन्छ। भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले जसलाई "कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः" भन्नुभएको थियो, त्यसैलाई अष्टावक्र अझ प्रत्यक्ष शैलीमा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

  • अहंकारीको अकर्म पनि कर्म हो: यदि कसैले गुफामा बसेर शरीरलाई ढुङ्गा जस्तै निश्चल बनाएको छ, तर मनभित्र 'म ठूलो तपस्वी हुँ, म ध्यान गरिरहेको छु' भन्ने अहंकार छ भने— उसको त्यो निष्क्रियता पनि भयङ्कर कर्म-बन्धन हो।
  • ज्ञानीको कर्म पनि अकर्म हो: यदि आत्मज्ञानीले युद्ध लड्यो, राज्य चलायो वा व्यापार गर्‍यो, तर भित्र 'म गर्ता होइन, प्रकृतिले आफ्ना गुणहरूमा खेलिरहेकी छ' भन्ने साक्षी भाव छ भने— उसले गरेको कुनै पनि कर्मले उसलाई बन्धनमा पार्दैन।

२. 'निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम्'

यस अर्धश्लोकका दुईवटा गहन आयाम छन्:

  1. न किञ्चित् कृतम् (Nothing is Done): बाहिरी दृष्टिले उसले हजारौं परोपकार वा सांसारिक काम गरे तापनि उसको अन्तस्करणमा कुनै वासना वा छाप नबस्ने हुनाले तात्त्विक रूपमा उसले केही गरेकै छैन।
  2. न अकृतम् (Nothing is Left Undone): आत्मज्ञान प्राप्त गरेपछि मानव जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त भइसकेको हुनाले उसको कुनै पनि काम 'अधुरो' वा 'बाँकी' रहँदैन। ऊ पूर्ण तृप्त छ।

३. दैनिक जीवनमा अकर्ता भावको अभ्यास

  • दिनभर काम गर्दा 'म गरिरहेको छु' भन्ने तनावलाई छाडेर 'ईश्वरीय शक्ति वा प्रकृतिद्वारा यो काम भइरहेको छ र म यसको साक्षी मात्र हुँ' भन्ने भाव राख्नुहोस्।
  • सफलतामा घमण्ड नगर्नुहोस्, असफलतामा ग्लानि नगर्नुहोस्; दुवै घटनामा आफूलाई निर्लेप साक्षी जान्नुहोस्।
  • अहंकारबिना गरिएको कार्य अत्यन्त सहज, प्राकृतिक र तनावमुक्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"हातगोडा चले पनि म आत्मा अचल छु; प्रकृतिले काम गर्छ, म त केवल त्यो प्रकाश हुँ जसमा कार्य भइरहेको देखिन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):