अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 13

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः॥ १३ ॥

na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati | na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 13 ||

नेपाली भावार्थ

त्यो जीवनमुक्त पुरुष न त कसैको निन्दा गर्दछ, न त कसैको प्रशंसा नै गर्छ; न अनुकूलतामा अहङ्कारले हर्षित हुन्छ, न प्रतिकूलतामा क्रोधित हुन्छ; न उसले 'मैले दिएँ' भनेर दिन्छ, न लोभले केही लिन्छ नै—ऊ संसारका सबै विषय-रसहरूबाट पूर्णतया अनासक्त र निर्लेप (नीरस) रहन्छ।

English Translation

He neither blames nor praises; he neither rejoices nor grows angry; he neither gives nor takes with egoic claim; the liberated one is everywhere detached and free from the flavor of worldly passion.

सार संक्षेप: निन्दा र प्रशंसा, हर्ष र क्रोध, दिनु र लिनु—यी सबै अहङ्कारका खेल हुन्। ज्ञानी यी सबै द्वन्द्वहरूबाट माथि उठेर यति तटस्थ हुन्छ कि संसारको कुनै पनि घटनाले उसको भित्री शान्ति भङ्ग गर्न सक्दैन।

१. तीन प्रमुख द्वन्द्वहरूको विसर्जन

अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी मानसिक द्वन्द्वहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

  1. निन्दा र स्तुति (Blame and Praise):
    • संसारी मानिस कसैले प्रशंसा गर्दा खुसीले गद्गद हुन्छ र कसैले गाली गर्दा हप्तौंसम्म निदाउन सक्दैन।
    • तर ज्ञानीलाई थाहा छ कि प्रशंसा र निन्दा केवल अरूको मुखको हावा मात्र हो। आत्मालाई न त गालीले मैलो बनाउन सक्छ, न त प्रशंसाले चम्काउन सक्छ!
  2. हर्ष र क्रोध (Elation and Anger):
    • मन अनुकूल हुँदा नाच्ने र प्रतिकूल हुँदा जल्ने बानी नै अज्ञान हो। ज्ञानी दुवैमा अविचलित रहन्छ।
  3. दिनु र लिनु (Giving and Taking):
    • साधारण मानिसले कसैलाई दान दियो भने उसको छाती फुल्छ—'मैले दान दिएँ।'
    • तर ज्ञानीले हातले दिए पनि 'प्रकृतिले नै प्रकृतिको साधन दिएको हो' भन्ने बुझ्दछ।

२. 'नीरसः' को आध्यात्मिक अर्थ

संस्कृतमा 'नीरस' शब्दको यहाँ गहिरो अर्थ छ:

  • सामान्य संसारमा 'नीरस' को अर्थ 'सुक्खा वा बेमज्जाको' मानिन्छ।
  • तर वेदान्तमा यसको अर्थ हो: 'निर्गतः रसः यस्मात्'—जसको मनबाट सांसारिक विषयहरूको मोहक रस (Attachment/Infatuation) पूर्ण रूपले सुकिसकेको छ।
    जसरी काँचो काठ पानीमा डुब्छ तर सुकेको सुकेको काठ पानीमाथि सहज तैरन्छ, त्यस्तै वासनाको रस नभएको ज्ञानी संसाररूपी नदीमाथि सहज तैरिरहन्छ।

३. समता नै योग हो

भगवद्गीता (२.४८) मा भनिएको छ: 'समत्वं योग उच्यते'।
जुन मानिस निन्दा र स्तुतिमा, लाभ र हानिमा, शत्रु र मित्रमा समान रहन सक्छ, उसैले जीवनको अन्तिम मुक्ति प्राप्त गर्दछ।

मनन सूत्र:
"प्रशंसाले फुल्नु छैन, निन्दाले गल्नु छैन; जब मन सबै द्वन्द्वबाट सम हुन्छ, तब जीवन परमानन्द बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):