अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 13
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः॥ १३ ॥
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati | na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 13 ||
नेपाली भावार्थ
त्यो जीवनमुक्त पुरुष न त कसैको निन्दा गर्दछ, न त कसैको प्रशंसा नै गर्छ; न अनुकूलतामा अहङ्कारले हर्षित हुन्छ, न प्रतिकूलतामा क्रोधित हुन्छ; न उसले 'मैले दिएँ' भनेर दिन्छ, न लोभले केही लिन्छ नै—ऊ संसारका सबै विषय-रसहरूबाट पूर्णतया अनासक्त र निर्लेप (नीरस) रहन्छ।
English Translation
He neither blames nor praises; he neither rejoices nor grows angry; he neither gives nor takes with egoic claim; the liberated one is everywhere detached and free from the flavor of worldly passion.
सार संक्षेप: निन्दा र प्रशंसा, हर्ष र क्रोध, दिनु र लिनु—यी सबै अहङ्कारका खेल हुन्। ज्ञानी यी सबै द्वन्द्वहरूबाट माथि उठेर यति तटस्थ हुन्छ कि संसारको कुनै पनि घटनाले उसको भित्री शान्ति भङ्ग गर्न सक्दैन।
१. तीन प्रमुख द्वन्द्वहरूको विसर्जन
अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी मानसिक द्वन्द्वहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:
२. 'नीरसः' को आध्यात्मिक अर्थ
संस्कृतमा 'नीरस' शब्दको यहाँ गहिरो अर्थ छ:
जसरी काँचो काठ पानीमा डुब्छ तर सुकेको सुकेको काठ पानीमाथि सहज तैरन्छ, त्यस्तै वासनाको रस नभएको ज्ञानी संसाररूपी नदीमाथि सहज तैरिरहन्छ।
३. समता नै योग हो
भगवद्गीता (२.४८) मा भनिएको छ: 'समत्वं योग उच्यते'।
जुन मानिस निन्दा र स्तुतिमा, लाभ र हानिमा, शत्रु र मित्रमा समान रहन सक्छ, उसैले जीवनको अन्तिम मुक्ति प्राप्त गर्दछ।