अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 12

क्व प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा क्व मुक्तिः क्व च बन्धनम्। कूटस्थनिर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा॥ १२॥

kva pravṛttir nivṛttir vā kva muktiḥ kva ca bandhanam | kūṭasthanirvibhāgasya svasthasya mama sarvadā || 12 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं आफ्नै स्वरूपमा स्थित (स्वस्थ), अचल, कूटस्थ र अविभाज्य मेरो स्वरूपमा— कहाँ छ प्रवृत्ति (कर्ममा लाग्नु) र कहाँ छ निवृत्ति (कर्म छोड्नु)? कहाँ छ मुक्ति र कहाँ नै वा छ बन्धन?

English Translation

King Janaka said: For me who am eternally immutable (kutastha), indivisible (nirvibhaga), and centered in my own Self (svastha)—where is engagement in action (pravritti), and where is withdrawal (nivritti)? Where is liberation, and where indeed is bondage?

सार संक्षेप: जो आफ्नै स्वरूपमा पूर्ण रूपले प्रतिष्ठित (स्वस्थ) छ, उसका लागि न संसारमा प्रवृत्त हुनुको कुनै लोभ छ, न वनमा भागेर निवृत्त हुनुको कुनै आग्रह। कूटस्थ र अखण्ड आत्मामा बन्धन र मुक्तिको कुनै अस्तित्व नै छैन।

१. 'प्रवृत्ति' र 'निवृत्ति' को पार

शास्त्रहरूले जीवनलाई दुई मार्गमा बाँडेका छन्:

  1. प्रवृत्तिमार्ग: गृहस्थ जीवन, कर्तव्य, कर्म र समाजसेवा।
  2. निवृत्तिमार्ग: सन्न्यास, कर्मत्याग, एकान्त र ध्यान।

तर जनक भन्नुहुन्छ कि यी दुवै मन र शरीरका धर्म हुन्।

  • जब मानिस बुझ्दछ कि म शरीर नै होइन, तब ऊ प्रवृत्त भए पनि केही गर्दैन, र निवृत्त भए पनि केही त्याग्दैन।
  • बाहिर कर्तव्य चल्दै रहोस् वा शरीर मौन बसोस्, आत्मज्ञानी दुवै अवस्थामा कूटस्थ साक्षी रहन्छ।

२. 'कूटस्थ' र 'स्वस्थ' को गहिरो अर्थ

  • कूटस्थ (Kutastha): जसरी लोहारको अदान (anvil) माथि हथौडाले जति पिटे पनि अदान स्थिर रहन्छ, त्यसरी नै संसारका जतिसुकै सुख-दुःख आए पनि आत्मा कहिल्यै विचलित हुँदैन।
  • स्वस्थ (Svastha): नेपाली वा हिन्दीमा स्वस्थको अर्थ शारीरिक निरोगिता मानिन्छ। तर संस्कृतको आध्यात्मिक अर्थ हो: 'स्वे तिष्ठति इति स्वस्थः'— जो आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छ, ऊ नै वास्तविक रूपमा स्वस्थ हो।

३. बन्धन र मुक्तिको अन्तिम विसर्जन

  • यदि बन्धन साँचो हुन्थ्यो भने त्यसलाई काट्न मुक्ति चाहिन्थ्यो।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: म त सधैं निर्विभाग (अविभाज्य, undivided) र अखण्ड छु।
  • जो अखण्ड छ, उसलाई कसले बाँध्न सक्छ? त्यसैले बन्धन पनि भ्रम थियो, र त्यसलाई हटाउने 'मुक्ति' पनि अन्तिम भ्रम थियो।

मनन सूत्र:
"म आफ्नै स्वरूपमा सधैं स्वस्थ र कूटस्थ छु; कर्म गर्नु वा त्याग्नु केवल बाहिरी तरङ्ग हुन्, म नित्य मुक्त अद्वैत हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):