जनक उवाच
महाराजा जनक
श्लोक 12
क्व प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा क्व मुक्तिः क्व च बन्धनम्। कूटस्थनिर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा॥ १२॥
kva pravṛttir nivṛttir vā kva muktiḥ kva ca bandhanam | kūṭasthanirvibhāgasya svasthasya mama sarvadā || 12 ||
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं आफ्नै स्वरूपमा स्थित (स्वस्थ), अचल, कूटस्थ र अविभाज्य मेरो स्वरूपमा— कहाँ छ प्रवृत्ति (कर्ममा लाग्नु) र कहाँ छ निवृत्ति (कर्म छोड्नु)? कहाँ छ मुक्ति र कहाँ नै वा छ बन्धन?
English Translation
King Janaka said: For me who am eternally immutable (kutastha), indivisible (nirvibhaga), and centered in my own Self (svastha)—where is engagement in action (pravritti), and where is withdrawal (nivritti)? Where is liberation, and where indeed is bondage?
सार संक्षेप: जो आफ्नै स्वरूपमा पूर्ण रूपले प्रतिष्ठित (स्वस्थ) छ, उसका लागि न संसारमा प्रवृत्त हुनुको कुनै लोभ छ, न वनमा भागेर निवृत्त हुनुको कुनै आग्रह। कूटस्थ र अखण्ड आत्मामा बन्धन र मुक्तिको कुनै अस्तित्व नै छैन।
१. 'प्रवृत्ति' र 'निवृत्ति' को पार
शास्त्रहरूले जीवनलाई दुई मार्गमा बाँडेका छन्:
तर जनक भन्नुहुन्छ कि यी दुवै मन र शरीरका धर्म हुन्।
२. 'कूटस्थ' र 'स्वस्थ' को गहिरो अर्थ
३. बन्धन र मुक्तिको अन्तिम विसर्जन